Zuigt jouw innerlijke ‘control freak’ je ook leeg? Deze boodschap helpt als loslaten onmogelijk voelt
Wat als je je erbij zou neerleggen dat er nooit een punt komt waarop alles af is en iedereen tevreden? Dat is nogal bevrijdend, zegt schrijver Oliver Burkeman. Vooral voor control freaks die worstelen met perfectionisme.
In een wereld waarin we allemaal ons best doen om onze tijd zo productief en zinvol mogelijk in te vullen, zegt Burkeman als zelfverklaard ‘imperfectionist’: laat maar. Dat gaat nooit lukken.
“Het ligt voor de hand, eigenlijk: perfectie is onmogelijk. Het zal ons nooit lukken om volmaakt te zijn, het leven is te druk en we hebben niet alles in de hand, hoe graag we dat misschien ook zouden willen.”
Waarom zijn we zulke control freaks?
“In mijn boek De 4 weken reset gebruik ik de metafoor dat mens-zijn een beetje is alsof je in een eenpersoonskajak op een brede rivier dobbert. Je hebt geen idee wat zich in de volgende bocht zal aandienen, waar het varen makkelijk zal zijn en waar de rivier zal kolken. Het enige wat je kunt doen, is navigeren en je best doen om adequaat te reageren op wat zich op dat moment aandient.
Ons ideaalbeeld van het leven is anders: daarin zijn we kapitein van een superjacht. Met een computer waarop je je bestemming kunt intoetsen. En dat je daarna vanuit de hut tevreden de wereld aan je voorbij laat trekken. Zo is het echte leven natuurlijk niet.
Toch lijkt veel zelfhulpliteratuur de illusie van het superjacht te willen versterken. Hoe kun je meer gedaan krijgen in minder tijd? Hoe verbeter je jezelf in tien stappen? Ik lees te vaak adviezen die de superjacht-fantasie versterken in plaats van ons meer bewust maken van het idee dat je gewoon in een kajak zit. Geen wonder dat die tips vaak niet duurzaam in de praktijk worden gebracht.”
Waar zouden we meer aan hebben?
- Erkennen dat we imperfect zijn
“Wat mij betreft is perfectionisme meer dan je werk perfect willen doen. Het is ook: controle willen hebben over alles in je leven, willen dat niemand boos op je is. Het oplichterssyndroom is een uiting van perfectionisme, net als pleasen.”
- Je erbij neerleggen dat er nooit een eindpunt is
“Wat zou er gebeuren als je er gewoon van uitgaat dat er altijd te veel te doen zal zijn, dat niet iedereen je aardig kan vinden, dat je fouten zult maken? En dat het moment waarop je aan al je verplichtingen hebt voldaan en eindelijk tijd hebt om een zinvol en productief leven te gaan leiden, nooit zal aanbreken? Dat is een bevrijding.”
Waarom is dat zo bevrijdend?
- Je kunt de strijd opgeven
“Je hoeft niet de control freak uit te hangen. Het gaat toch nooit lukken om over alles controle te hebben, dus je hoeft er geen moeite meer voor te doen.”
- Er ontstaat ruimte
“Het verschil zien tussen ‘heel erg moeilijk’ en ‘onmogelijk’ geeft je de mogelijkheid dingen te doen die je wílt en kunt doen. Je hoeft niet meer te wachten tot het perfecte moment daarvoor is aangebroken.”
- Je bespaart jezelf veel tijd
“Het grote voordeel van imperfectie erkennen, is dat je aan de slag kunt met wat er wél mogelijk is. Wil je meer mediteren, hardlopen of elke dag voor jezelf koken? Doe het vandaag nog, zonder de garantie dat je het voor eeuwig vol gaat houden.
‘We denken dat we alleen dingen gedaan krijgen als je een control freak bent’
Geef je perfectionisme geen kans om hier gelijk in door te slaan. Besluit bijvoorbeeld dat je het voortaan ‘ongeveer dagelijks’ gaat doen. Je weet dat dat vaker is dan één keer per week, en daarom ga je het makkelijker vaker doen dan die ene keer. Op die manier houd je het langer vol, kan het een gewoonte worden en heb je daadwerkelijk iets ten positieve veranderd.”
Is het niet een wat passieve houding?
“In onze cultuur leeft het idee dat je alleen dingen gedaan krijgt als je vanuit angst handelt of een control freak bent. Het tegendeel is waar, zeker als je toch al bewust in het leven staat. De meeste mensen willen aan hun verplichtingen voldoen, op hun gezondheid letten, hun rekeningen op tijd betalen.
Je komt echt wel in actie en waarschijnlijk op een veel bevredigendere manier dan wanneer je jezelf voortdurend opjaagt en geselt. Het punt is dat je jezelf bevrijdt en actie onderneemt op de dingen die belangrijk voor je zijn.
Soms zal dat meer rust en ontspanning met zich meebrengen, maar het kan ook juist ruimte geven om grote plannen te ontwikkelen en te realiseren. Nu, op dit moment iets kleins veranderen, zonder al te grote verwachtingen te hebben, kan echt een verschil maken.”
Hoe zou een control freak dat voor elkaar kunnen krijgen?
“Een kleine verschuiving van perspectief die veel effect heeft, bereik je door:
- In plaats van een to do-lijst een ‘done-lijst’ bij te houden
Als je een taak hebt afgerond, is je natuurlijke reflex om die onmiddellijk van je lijstje af te vinken. Klaar! En dan doet die er meteen niet meer toe, het enige wat bij perfectionisme telt is alles wat je nog níét hebt gedaan. Als het je op een dag niet lukt om alles af te vinken, heb je het gevoel dat je hebt gefaald. Lukt het wel, dan ben je uitgeput en heb je eigenlijk geen leven, want alles wat er echt toe doet, staat niet op zo’n to do-lijst.
‘Met een done-lijst richt je je aandacht op wat wél mogelijk is’
Dus je voelt je hoe dan ook tekortschieten. Door het om te draaien en een lijst bij te houden van de dingen die je hebt gedaan, hoe klein ze ook zijn, richt je je aandacht op wat wél mogelijk is. Je wordt je ervan bewust dat je invloed hebt op je leven.
Zelfs als je depressief bent, zijn er altijd dingen die je op je done-lijst kunt zetten: opgestaan, gedoucht, koffiegezet, het maakt niet uit wat. In mijn ervaring ga je door het bijhouden van een done-lijst grappig genoeg zelfs betere keuzes maken. Je wordt de control freak van je done-lijst en het is al gauw niet leuk als daar aan het einde van de dag alleen maar koffiezetten op staat.”
Betere keuzes maken, is dat toch weer om productiever te worden?
“Nee, niet alleen dat. Het is vooral om te laten zien dat:
- Je meestal meer keuzes hebt in het leven dan je denkt
Als je zegt dat je geen keuze hebt, bedoel je eigenlijk dat je niet bereid bent de negatieve consequenties van je keuze te accepteren. Het wordt makkelijker als je eenmaal beseft dat haast alle keuzes ook wat negatieve consequenties hebben. Dan kies je uit alle opties de imperfecte met de minst negatieve consequenties.”
Als ik bijvoorbeeld denk: er móét een manier zijn om al mijn e-mails te beantwoorden én veel tijd met mijn zoon door te brengen, heb ik een onoplosbaar probleem. Dat verandert als ik denk: ik wil vanmiddag al mijn mails afhandelen en ik wil tijd met mijn gezin doorbrengen, maar dat kan niet tegelijkertijd.
De keuze die ik zo maak, geeft me het gevoel dat ik regie heb over wat ik doe
Dan kan ik de opties tegen elkaar afwegen. Wat zijn de voor- en nadelen van elke keuze? Soms zullen er echt e-mails beantwoord moeten worden, wil ik in ons levensonderhoud kunnen voorzien.
De keuze die ik zo maak, geeft me het gevoel dat ik regie heb over wat ik doe. Voor mij is dat ook een makkelijkere manier van in het leven staan dan te denken dat er een perfecte oplossing moet zijn voor dit probleem, maar dat ik die met mijn stomme kop maar niet kan vinden.”
Is de behoefte om jezelf of je leven te willen ‘fixen’ iets van alle tijden of typisch van nu?
“De vraag over hoe je met je tijd om moet gaan is van alle tijden, maar ik denk wel dat we er nu op een andere manier mee te maken hebben. Mede dankzij de technologie hebben we het gevoel dat we bijna alles onder controle hebben. Dat maakt het nóg pijnlijker dat dit uiteindelijk niet het geval is.
En dus zetten we nog een tandje bij. Daar komt bovendien een flinke maatschappelijke druk bij kijken. Je moet harder werken, beter je best doen. Dat is niet bevorderlijk voor een control freak en iemand met perfectionisme. Elke oefening of elk geloof dat uitdraagt dat we onbeperkte mogelijkheden hebben, is daarom ongelooflijk verleidelijk.”
Terwijl het dus paradoxaal genoeg meer mogelijkheden oplevert als je die beperkingen erkent, toch?
“Precies. Het is niet anders. Erken dat je in jouw leven nooit alles zult doen, lezen, zien of weten wat je zou willen. Het kan dus bijvoorbeeld ook niet je taak zijn om de oneindige zee aan informatie over de ellendige toestand van de wereld die we nu tot onze beschikking hebben in z’n geheel tot je te nemen en door te slikken.
Zwem in die zee en kies daar onderdelen van het lijden uit waarop je jouw aandacht gaat richten, door daar geld of tijd aan te besteden. Accepteer het feit dat je niet het hele lijden van de wereld op je kunt nemen. Ik zal nooit beweren dat dat makkelijk is, maar het is wel simpel.”
De Britse journalist Oliver Burkeman (1975) studeerde aan de universiteit van Cambridge en schreef jarenlang een column over zelfhulp in The Guardian. Dit jaar verscheen zijn boek ‘De 4 weken reset − In (ongeveer) 28 dagen meer innerlijke rust’ (Maven Publishing) waarin hij probeert de kloof tussen goede voornemens en concrete actie te overbruggen. Eerder schreef hij ‘4000 weken − Onze tijd op aarde en hoe ermee om te gaan.’
Meer lezen
- Met 2 simpele woorden de controle loslaten? Probeer ‘The let them theory’
- Nomi: waarom ik geen to do-lijstjes meer maak
- Tip van de psych: de perfectionistische stem in je hoofd veranderen
Fotografie Zaur Giyasov/Unsplash
