Overprikkeld door onderprikkeling? Het kan, zegt neuropsycholoog Erik Scherder (+ zo zit het)

Je komt thuis na een dag werken, je hebt eigenlijk niet zulke heel lastige dingen gedaan, maar toch voel je je overprikkeld. Hoe kan dat? Neuropsycholoog Erik Scherder heeft er een mogelijke verklaring voor: we kunnen ons overprikkeld voelen omdat ons brein juist te weinig geprikkeld wordt.

Volgens hoogleraar neuropsychologie Erik Scherder denken we al snel dat we overprikkeld zijn en het kalmer aan moeten doen. Maar in veel gevallen is dat niet de juiste aanpak. Want de oorzaak ligt vaak ergens anders, zegt hij.

“Veel mensen zijn wel druk, maar ze ervaren te weinig momenten waarop ze hun brein écht moeten gebruiken. Ze houden allerlei ballen in de lucht, maar komen nauwelijks nog situaties tegen waarin ze echt moeten pieken, leren of een probleem oplossen.”

Bij wie weinig wordt uitgedaagd in zijn werk en veel eentonigheid ervaart op een dag, kan er ook iets anders aan de hand zijn: zij voelen zich overprikkeld doordat ze cognitief onderprikkeld zijn. Hun brein wordt niet op de juiste manier gestimuleerd.

Overprikkeld doordat je hersenen op een lager pitje werken

Scherder legt uit hoe dat zit. “Als je lange tijd weinig cognitieve uitdaging hebt, bijvoorbeeld doordat je werk vooral routine is geworden, dan gebruik je bepaalde hersennetwerken minder. Die netwerken helpen je om na te denken en problemen op te lossen, maar ze helpen je ook bij het filteren van prikkels.”

Als die netwerken op een lager pitje werken en minder actief zijn, wordt het volgens Scherder moeilijker om onbelangrijke informatie weg te filteren. Daardoor komen de normale, alledaagse prikkels meer en harder binnen en voel je je dus overprikkeld.” Denk aan gesprekken tussen collega’s, verkeer en drukte op straat, of kinderen die om aandacht vragen.

Scherder werkt het komende jaar verder aan de wetenschappelijke onderbouwing, maar zegt: “Ik zie het veel gebeuren. Daarom ga ik er aandacht voor vragen.”

Een voorbeeld van cognitieve onderprikkeling: het gebruik van AI

Volgens Scherder kan de opkomst van kunstmatige intelligentie de onderprikkeling van ons brein versterken. Steeds vaker laten we technologie taken uitvoeren waar we vroeger zelf ons hoofd over moesten breken. Daardoor worden de hersennetwerken, die betrokken zijn bij probleemoplossing en het genereren van ideeën, minder actief. “We moeten oppassen dat we niet al ons denkwerk uit handen geven.”

Hoe maak je je hersennetwerken weer actief?

Wie zich overprikkeld voelt, denkt vaak dat hij juist minder moet doen. Maar, zegt Scherder: “Het is nogal contra-intuïtief, want de oplossing zit juist in het opnieuw uitdagen van je brein.” Hij pleit er dus voor dat we onze hersenen weer aan het werk zetten. Dat is volgens hem meer dan een boek lezen, muziek opzetten of mindfulnessoefeningen doen. “Dat kan wel, het is prima, maar je filter vraagt om meer inspanning”.

Het advies van Scherder: zoek naar activiteiten waarbij je echt je tanden ergens in moet zetten. “Je mag het best leuk vinden om te doen, het hoeft geen strafkamp te zijn. Maar je moet inspanning leveren die je al lang niet meer hebt gedaan. Of dat nou schaken is, of rennen en ondertussen rekensommen doen, dat is voor iedereen anders.” Volgens Scherder gaat het uiteindelijk om de momenten waarop je denkt: yes, opgelost!

Een extra voordeel volgens Scherder: “Je voelt je vaak beter als je iets moeilijks hebt gedaan. Want die netwerken reguleren ook je emoties.”

Meer lezen

• Geef je brein een boost door iets nieuws te leren
• Overprikkeld zenuwstelsel? Zo breng je het tot rust (de ultieme gids)
• Burn-out of ‘gewoon een beetje overwerkt’? Hoe weet je dat je over de grens bent? (En hoe herstel je?)

Fotografie Vitaliy Shevchenko/Unsplash