Leven met de dood: hoe praat je over het onontkomelijke?
+ vragen om het gesprek op gang te helpen
Het is niemands favoriete onderwerp. Toch blijft het belangrijk om over de dood en de weg ernaartoe te praten. Wat je zou willen, waarvoor je bang bent en wat je verwacht. Zo breng je het gesprek op gang.
Het overkomt ons allemaal, uiteindelijk. En voor het zover is, maken we het verlies mee van mensen die ons lief zijn. Van opa’s of oma’s, ouders, vrienden, geliefdes.
De dood is een van de weinige zekerheden van het leven en toch wordt er weinig over gepraat. We vinden het een ‘ongezellig’ of misschien ongemakkelijk gespreksonderwerp.
Uit recent onderzoek blijkt dat 64 procent van de Nederlanders het onderwerp het liefst vermijdt of snel afkapt: het confronteert ons te veel met onze eigen sterfelijkheid en die van onze naasten.
De dood? Daar praten we niet over
“We kennen de dood niet, hebben er geen beelden en woorden bij. En daardoor past het niet in ons denken,” verklaart filosoof Carlo Leget, hoogleraar zorgethiek aan de Universiteit voor Humanistiek in Utrecht.
Ook als maatschappij moffelen we de dood liever weg, met als treurig dieptepunt het blokkeren van de komst van een hospice in een chique wijk in Noord-Holland, in 2024. Not in my backyard, doodgaan doe je maar ergens anders, uit het zicht.
Ook taboe in de medische wereld
Zelfs in de medische wereld lijkt de dood soms nog taboe. Toen hij nog arts in opleiding was, ontdekte longarts Sander de Hosson dat hij tijdens zijn studie alleen geleerd had mensen te genezen en niet hoe hij ze kon helpen te sterven.
“Er was een vrouw met longkanker en ze zou doodgaan,” vertelt hij aan de telefoon. “Dat wist iedereen, behalve zijzelf, want er werd niet over gesproken. Het ging alleen over: ‘We kunnen nog chemotherapie proberen en daarna nog een andere kuur.’
‘Laten we praten over de dood, want wie de dood ziet, ziet het leven’
Ondertussen was die vrouw aan het sterven. Op gegeven moment vroeg zij aan mij: ‘Ga ik nou dood?’ In een soort reflex zei ik: ‘Ja, je gaat dood.’ ‘Dankjewel,’ zei ze toen. Dat voorval is me altijd bijgebleven. Ik wist: dit moet anders.”
Wie de dood ziet, ziet het leven
Hij neemt daarbij Engeland en de Scandinavische landen als voorbeeld. “Daar zijn veel meer hospices dan in Nederland. Die draaien helemaal op vrijwilligers en er wordt ook geld voor opgehaald in de wijk. Dat maakt dat de dood er meer maatschappelijk wordt gedragen.”
De Hosson heeft het tot zijn missie gemaakt om er hier ook opener over te zijn en schreef twee boeken over zijn ervaringen: Slotcouplet en Leven toevoegen aan de dagen.
‘Laten we praten over de dood, want wie de dood ziet, ziet het leven,’ schrijft hij in het voorwoord van dat laatste boek. Maar hoe doe je dat op een goede manier en wat is het juiste moment voor zo’n gesprek?
LEES OOK: Gijs van der Sanden over rouw: ‘Afval verwerk je, verlies niet’
Wensen vastleggen
Om met dat laatste te beginnen: elk moment is goed. En belangrijker: wacht er niet te lang mee, want bij lang niet iedereen kondigt het einde zich op tijd aan. Dan is het voor nabestaanden heel helpend als ze weten hoe hun geliefde erover dacht.
Geloofde diegene in iets na de dood, of dat alles ophoudt, of iets ertussenin? Was de overledene bang voor het einde, of berustte die erin of was ie er misschien zelfs nieuwsgierig naar? Welke wensen waren er voor de uitvaart: gecremeerd, begraven, welke sprekers, welke muziek?
Uit het eerdergenoemde onderzoek blijkt dat zeventig procent daarover niets heeft vastgelegd. Reden te meer om er op tijd over te praten.
De essentie raken
De Hosson voegt daar een andere belangrijke reden aan toe: “Vaak gaan die gesprekken over veel meer dan uitvaartwensen, ze raken de essentie: wat vind je het allerbelangrijkste in het leven en wat zou je graag nog willen ervaren?
De wensen zijn vaak klein en gaan over zingeving, over contact met anderen. Ik denk dat als onze sterfelijkheid nadrukkelijker in ons basisbewustzijn zou zitten, we vaker het leven zouden leiden dat we willen. Ook daarom zou ik het iedereen gunnen om wat meer te leven met de dood.”
LEES OOK: Zingeving kwijt? Met deze 8 adviezen vind je weer betekenis
Goed sterven: hoe doe je dat?
Praten over het einde kan dus helpen goed te leven, maar ook goed te sterven. Sander de Hosson: “In de twintig jaar dat ik longarts ben, heb ik al zeker aan tweeduizend mensen moeten vertellen dat ze niet meer beter worden en aan hun ziekte zullen doodgaan.
De eerste vraag die ze dan stellen is: ‘Hoelang heb ik nog?’ Een begrijpelijke en belangrijke vraag, maar er is een andere die ook gesteld zou mogen worden, namelijk: ‘Hoe goed kan ik het nog hebben?’ Want vaak gaat zo’n gesprek al snel over levensverlengende chemo’s en ook dat is heel begrijpelijk, maar die hebben vaak akelige bijwerkingen.
‘Hoe gewoner we over de dood doen, hoe meer we er vertrouwd mee raken’
Vrijwel iedereen wil maanden langer leven, maar wat als dat rotmaanden gaan worden? Daarover wordt te weinig gepraat door artsen. Hun eerste natuur is ‘mensen beter maken’, maar dat kan nou eenmaal niet altijd.
In zo’n gesprek horen daarom ook vragen aan de orde komen als: wat wil je nog wel en wat niet? Wil je bijvoorbeeld aan de beademing als je weet dat je daar nooit meer vanaf komt? Het is heel belangrijk om het daar tijdig over te hebben.”
Bewust afscheid nemen
Sterven is veel meer dan een medisch proces. Emotionele steun van familie en vrienden is heel belangrijk, blijkt uit diverse studies. Ook nemen we het liefst bewust afscheid van onze geliefden én van ons leven, van onszelf.
Voor wie het lastig vindt om te beginnen met over de dood praten, zijn er kaartenspellen die je kunnen helpen om een gesprek op gang te brengen of je kunt een lijst met vragen samenstellen. De Hosson: “Trek een fles wijn en een zak chips open, en ga een avondje over de dood praten in plaats van netflixen. Hoe gewoner we erover doen, hoe meer we er vertrouwd mee raken.”
6 vragen voor een goed gesprek over de dood
Deze vragen zou je aan je ouders, geliefden en vrienden kunnen stellen om een gesprek over de dood op gang te brengen.
- Denk je dat de dood het einde betekent of dat er daarna nog iets is?
- Hoe wil je graag herinnerd worden?
- Ben je dankbaar voor het leven dat je tot nog toe hebt gehad?
- Terugkijkend: waar ben je het meest trots op? Of: wanneer was je het gelukkigst?
- Welke muziek/liedjes wil je op je uitvaart?
- Wil je dat iedereen komt die je hebt gekend of liever een klein groepje intimi?
Meer lezen
- Samen rouwen: hoe een rouw-tribe kan helpen het verdriet te verwerken.
- Rouwen op je eigen manier: kleine rituelen die troost bieden.
- ‘In de heftigste rouw lukte het vaak nog wel om gewoon stappen te zetten’ – zo ontstond de Walk of Grief.
Illustratie Fiorella Quaranta
