Kunnen de lange wachtlijsten in de ggz verdwijnen? Psychiater Jim van Os denkt van wel

Wie psychische hulp zoekt, moet vanwege oplopende wachtlijsten vaak flink geduld hebben. Mentale hulp moet helemaal anders worden ingericht, vindt hoogleraar psychiatrie Jim van Os. Hij bedacht daarom een nieuw systeem.

Wat moet er anders volgens Jim van Os?

Het klassieke beeld van psychische hulp is: de patiënt praat, de behandelaar luistert, en met behulp van de DSM-5 (ook wel ‘de bijbel voor psychiatrie’) wordt er een label gegeven aan de patiënt. Bijvoorbeeld ADHD, depressie of een angststoornis. Vervolgens krijgt de patiënt een individuele behandeling om met de hulpvraag aan de slag te gaan.

Maar volgens Jim van Os werkt dat systeem niet goed. In zijn visie ontstaan mentale problemen namelijk niet alleen ‘in het hoofd’, maar ook in de omgeving. Van Os zegt daarover in een uitzending van Pointer: “Wanneer mensen in hun directe omgeving zijn blootgesteld aan bijvoorbeeld armoede, eenzaamheid, echtscheidingen, criminaliteit of verdeeldheid, dan neemt de vraag naar GGZ een-op-een toe.” Daarom moeten we volgens hem ook kijken naar waar psychisch lijden bij iemand vandaan komt.

Minder labels, meer kijken naar wat iemand nodig heeft

Van Os pleit ervoor om minder te denken in labels. In een artikel van Psychologie Magazine legt Van Os uit dat hij pleit voor het afschaffen van de DSM: “Wat mij betreft zouden we het moeten hebben over ‘mentale ontregeling’. Dat is bij iedereen anders. Duizend mensen met hetzelfde label hebben immers alle duizend totaal andere ervaringen en totaal andere behoeften.” De een heeft bijvoorbeeld baat bij maatschappelijke hulpverlening, de ander bij een spirituele reis en weer iemand anders bij medicijnen. De patiënt weet dat volgens Van Os zelf vaak het beste.

Een diagnose kan voor sommige mensen veel herkenning en opluchting geven. Tegelijkertijd waarschuwt Van Os ervoor dat we een label niet moeten verwarren met iemands hele identiteit. Twee mensen met dezelfde diagnose kunnen totaal verschillend zijn en ook heel andere dingen nodig hebben om verder te komen.

De oplossing die hij voor zich ziet heet het Ecosysteem Mentale Gezondheid. In dat systeem komen allerlei vormen van hulp samen. Niet alleen psychiaters en psychologen, maar ook herstelacademies, zelfregiecentra, lifestylecoaches, communities en zelfs informele hulp vanuit de familie, buurt of kerk. Doordat er meer valt te kiezen, zullen er volgens hem minder wachtlijsten zijn.

Jim van Os: mentale hulp is meer dan praten

Volgens Van Os hoeft niet ieder psychisch probleem bovendien meteen bij een specialist terecht te komen. Het idee is juist dat iemand snel met een zorgverlener of andere begeleider kan onderzoeken wat er speelt en welke vorm van steun op dat moment passend is.

Daarbij draait mentale hulp niet alleen om praten over je gedrag, maar ook om hoe je leeft en wat er om je heen gebeurt. Binnen het nieuwe model wordt daarom meer gekeken naar:

• Gezonde voeding
• Beweging
• Ontspanning
• Slaap
• Beperking van genotmiddelen, zoals alcohol
• Relaties
• Zingeving
• Spiritualiteit

Experiment in vijf regio’s

In vijf regio’s in Nederland wordt het ecosysteem van Jim van Os momenteel uitgetest. Mensen kiezen daar zelf welke vorm van hulp het beste bij ze past en hoe ze aan hun herstel willen werken. Specialisten vliegen in als dat nodig is, maar staan niet automatisch aan het begin van de route.

Meer lezen

• Wat als de wachtlijsten voor mentale hulp te lang zijn? Op deze plekken kun je snel (en gratis) terecht
• In therapie gaan is net daten – Bente: ‘Ik voelde me op straat gezet door mijn psycholoog’.
• Voel je je (soms) ongelukkig? Hoe het Japanse Ikigai je kan helpen

Illustratie Lotte Dirks