Dit kan kunst doen voor ons mentaal welzijn

Vertragen, voelen en met een frisse blik naar jezelf en de wereld kijken: dat is wat kunst met je kan doen. Vincent van Gogh wist dat als geen ander − voor hem was schilderen een anker in roerige tijden.

Toen Vincent van Gogh in 1890 een neefje kreeg dat naar hem werd vernoemd, stuurde hij zijn broer Theo een schilderij van amandelbloesem uit de Franse Provence. Het cadeau was niet alleen een symbool van nieuw leven, maar ook een wens aan Theo: “dat het gezin voor jou zal zijn wat de natuur voor mij is.”

Woorden te kort

Met het werk – de nu wereldberoemde Amandelbloesem – gaf Vincent vorm aan wat hem raakte, zoals hij vaker deed in zijn schilderijen. Maar ook in de ruim achthonderd bewaard gebleven brieven die hij schreef, want: “Er is de kunst van lijnen en kleuren, maar de kunst van het woord is en blijft evengoed bestaan.”

Vaak combineerde hij die twee dan ook. Zo schreef hij over zijn korenvelden onder woeste luchten aan Theo: “Ik heb nadrukkelijk geprobeerd er triestheid, extreme eenzaamheid in uit te drukken.” En ook: “Ze zullen jullie vertellen wat ik niet in woorden kan uitdrukken: hoe gezond en hartversterkend ik het platteland vind.”

Mentale worstelingen

Van Gogh bleef zijn leven lang zoeken naar wat kunst kan betekenen, voor hemzelf en voor anderen. In periodes waarin zijn gezondheid onder druk stond, bood schilderen hem houvast. Het gaf hem structuur, aandacht en richting.

Nadat hij zich vrijwillig had laten opnemen in een psychiatrische instelling in Saint-Rémy-de-Provence, trok hij de natuur in om seringen, irissen, cipressen en boomstammen met klimop te schilderen. Hij concentreerde zich op iets positiefs, troostends en vitaals en probeerde zo zijn mentale worstelingen te kanaliseren. De kracht die hem dat gaf, wilde hij via zijn werk ook doorgeven aan anderen.

Kunst als medicijn

Dat kunst – zowel zelf maken als bekijken – ons mentale welzijn verbetert, wordt inmiddels door vele studies onderbouwd. De Engelse hoogleraar psychobiologie en epidemiologie Daisy Fancourt schreef er het boek Kunst als medicijn over. Als de ‘werkzame ingrediënten’ van kunst noemt ze verbeeldingskracht, creativiteit, esthetiek en zintuigelijke prikkeling.

Maar kunst helpt ons ook om te vertragen, te voelen en woorden te vinden voor wat er vanbinnen speelt. Dat laat Vincent van Gogh ons zien met zijn schilderijen van natuur, stillevens en mensen, waarachter een wereld schuilgaat van verlangen, twijfel, vriendschap, eenzaamheid en veerkracht.

De waan van de dag

Wie er met een open en nieuwsgierige blik naar kijkt, maakt ruimte over die thema’s na te denken en een diepere verbinding met het werk aan te gaan. Zo kan kunst ook een vorm van mindfulness zijn. Het helpt je uit de waan van de dag te stappen en aanwezig te zijn bij wat je ziet en ervaart.

“Troost bieden aan bedroefde harten”: dat was wat Van Gogh met zijn werk wilde. Zoals met Amandelbloesem: wie goed kijkt, ziet niet alleen een schitterende boom in bloei, maar ook de hoop op een nieuw begin. Hoop die de kunstenaar zelf voelde en, meer dan een eeuw later, nog altijd overbrengt.

Open Up met Vincent

Met ‘Open Up met Vincent’ nodigt het Van Gogh Museum bezoekers uit om zelf te ervaren wat kunst kan betekenen voor je mentale welzijn. In programma’s als mindful kunstkijken, yoga, slow art tours en het creatieve inloopatelier draait het niet om presteren of begrijpen, maar om aandacht: voor een kunstwerk, voor een gevoel, voor een moment van rust. Vangoghmuseum.nl

Beeld: Vincent van Gogh, Korenveld onder onweerslucht. Auvers-sur-Oise, 1890. Van Gogh Museum, Amsterdam (Vincent van Gogh Stichting)

Dit artikel kwam tot stand voor een samenwerking van Van Gogh Museum