Pionier van het expressionisme: het chaotische leven van kunstenaar Charley Toorop
Een leven vol tegenslagen, maar ze stopte nooit met schilderen. Haar werk werd ‘het begin van een nieuwe fase in de kunst’ genoemd. Hoe Charley Toorop uit de schaduw van haar familie stapte en een pionier werd van het expressionisme.
De schilder is een vat vol tegenstrijdigheden. Het ene moment heeft Charley Toorop het ‘zoo moeilijk’, het volgende heeft ze ‘zoo genoten’. Ze leidt een chaotisch bestaan, maar in haar huis heeft alles een vaste plaats: veel van het meubilair is zelfs aan de vloer vastgenageld. Als ze aan het werk is, moet het muisstil zijn, ’s avonds bij het eten is ze een vrolijke tafelgenoot. Ze bewondert de abstracte kunst van haar tijdgenoten, maar werkt zelf altijd figuratief.
De oorzaak van al deze conflicterende innerlijke eigenschappen? Volgens Charley Toorop zelf: haar jeugd.
Familie
Haar moeder, de Britse Annie Hall, komt uit een bemiddelde familie, is grotendeels opgevoed door Ierse nanny’s voor wie spiritualiteit tot het dagelijks leven hoort. Kunstschilder Jan Toorop, Charleys Javaans-Nederlandse vader, heeft niet veel met religie en vindt eigenlijk alles best, zolang hij maar kan werken. Dat niet bij elkaar passende stel trouwt in 1886. In hetzelfde jaar blijkt dat Jan Toorop syfilis heeft. Dat alles doet het toch al wankele huwelijk geen goed.
In die sfeer wordt op 24 maart 1891 in Katwijk hun tweede dochter geboren: Annie Caroline Pontifex Toorop, kortweg Charley.
Hoge verwachtingen
Het huwelijk van haar ouders is een en al conflict. Charley staat tussen hen in: ze bemiddelt bij hun ruzies, is loyaal aan beiden. Met haar toegeeflijke, overspelige vader heeft ze een sterkere band, maar hij is vaak afwezig vanwege werk (of om zijn vrouw te ontlopen). Haar ouders willen niet scheiden omdat ze geen van beiden afstand willen doen van Charley, en als Jan zich in 1905 ook tot het katholicisme van zijn vrouw bekeert, is die optie al helemaal van de baan.
Wat het echtpaar Toorop gemeen heeft, zijn de hoge verwachtingen die ze hebben van Charley. Violist moet ze worden! En als dat Charley gaat vervelen: zanger! Dat ze ook regelmatig zit te tekenen in haar vaders atelier wordt lange tijd door niemand als een aanloop tot een carrière als schilder gezien. Een tekenopleiding krijgt ze dan ook niet.
Nepobaby met volop kansen
Een bezoek aan een grote Van Gogh-tentoonstelling is voor Charley de doorbraak naar een nieuwe wereld. In 1908 geeft ze de ambitie op om professioneel zanger te worden: ze wordt beeldend kunstenaar. Als nepobaby krijgt ze alle kansen. Haar vader zorgt ervoor dat ze al gauw kan exposeren; door haar achternaam wordt ze meteen opgemerkt.
Op haar eerste tentoonstelling hangt haar werk al naast dat van Piet Mondriaan, een kunstschilder met wie Charley altijd bevriend zal blijven.
Huwelijk en een baby
Op de opening van een tentoonstelling in Amsterdam ontmoet ze in 1909 Henk Fernhout, ruim zes jaar ouder dan zij: een knappe, gesjeesde student filosofie. Ze valt hard voor hem, ook omdat hij met zijn atheïstische levenshouding tegenwicht biedt aan het benauwende katholieke milieu van haar ouders. Die doen hun best om een wig tussen hen te drijven.
Maar zodra Charley officieel volwassen is geworden, verlaat ze het ouderlijk huis om op 1 mei 1912 met Henk te trouwen. Hun zoon Edgar wordt drie maanden later geboren.
Het bekende Charley Toorop zelfportret
“Begon na mijn huwelijk, na de geboorte van mijn eerste kind eigenlijk pas echt te schilderen. (…)” schrijft ze in 1926 aan een vriend. Haar werk wordt een plek waar ze zich in haar eigen wereld kan terugtrekken. Op zolder in hun primitieve woning in Bergen schildert ze haar eerste zelfportret. Het wordt een traditie: tijdens crises in haar leven zal ze zichzelf vaak schilderen.
‘Als je je werkelijk als vrouw en moeder wilt geven, zou je onmogelijk eigen creatief werk kunnen maken’
Ze raakt erom bekend: “het gezicht een beeldhouwwerk van vlakken, de verticale frons al jong in het voorhoofd gegrift, de te grote starre ogen, de neus vooruit als de boeg van eenfregat,” aldus kunsthistoricus Sacha Bronwasser.
Echtelijke problemen
In augustus 1913 wordt haar tweede zoon geboren, John. Gelukkig kan ze zich dankzij de (stiekeme) financiële steun van haar vader een betere woning en huishoudelijke hulp veroorloven. Charley is kostwinner. Haar man zit tot diep in de nacht in de kroeg; overdag slaapt hij zijn roes uit en baantjes weet hij niet te behouden.
Hij is niet meer iemand om tegenop te kijken. Zijn frustratie daarover uit zich steeds vaker in agressie. Hij snijdt Charley’s schilderijen aan flarden, sleurt haar aan haar haren door de kamer en in een dronken bui verkracht hij haar onder dreiging van een revolver. Negen maanden later, in mei 1916, wordt haar jongste kind geboren: dochter Annetje.
Een tweestrijd
Charley’s moeder Annie wil deze kleindochter dolgraag streng katholiek opvoeden en ondanks enig schuldgevoel geeft Charley haar moeder al gauw haar zin: Annetje woont de eerste tien jaar van haar leven grotendeels bij haar grootouders en bij de nonnen. Drie kinderen en een carrière: het is te veel.
“Als je werkelijk je als vrouw wilt geven en als moeder – helemaal – zou je onmogelijk eigen creatief werk kunnen maken,” zegt ze in een interview. “’t Is natuurlijk een strijd. Moeder zijn is ook creëren, dagelijks […] doch ik heb dit altijd wel kunnen verbinden met m’n werk: ik heb de kinderen erin betrokken.” Ze houdt heus van haar kinderen, maar als ze moet kiezen, wordt het haar werk. Haar verhouding met Annetje zal altijd gespannen blijven.
Als mannelijk bestempeld
Nadat Henk Fernhout regelmatig gedwongen wordt opgenomen in psychiatrische klinieken is in 1916 hun huwelijk voorbij. De kinderen blijven bij Charley (of in het geval van Annetje: bij haar ouders). Met haar werk gaat het goed. H.P. Bremmer, de kunstpaus van die tijd, noemt haar in 1916 “geniaal” en: “het begin van een nieuwe fase in de kunst, het expressionisme.”
Deze kwalificatie maakt Charley Toorop op eigen kracht, los van haar vader, beroemd. Qua stijl beweegt ze mee met haar tijd, maar haar werk blijft altijd eigen. Ondanks al haar kinder- en gezinsportretten wordt haar werk steevast als ‘mannelijk’ bestempeld. Dat is in die tijd een compliment, het bewijs dat ze serieus wordt genomen.
LEES OOK: Schrijver Esther Freud stond altijd op de tweede plaats – tot ze besloot dat het genoeg was.
Toorops sociale leven
Beroemd betekent helaas niet automatisch rijk. Haar leven lang is ze bezig om haar werk te slijten: door deel te nemen aan tentoonstellingen, opdrachten binnen te slepen, contacten te leggen. Tot aan de dood van haar vader in 1927 wordt ze financieel door hem ondersteund. Op zijn kosten kan ze in 1922 door architect Piet Kramer haar ideale huis met atelier laten bouwen in Bergen: De Vlerken.
Vaak is ze er niet: net als haar ouders is Charley altijd onderweg. Het gaat van Schoorl naar Westkapelle, van Parijs en Saint-Paul-de-Vence naar Amsterdam. Soms gaan haar kinderen mee, soms laat ze hen bij een ander gezin achter. Ook haar sociale leven is druk. Ze kent iedereen in de culturele wereld: schilders, beeldhouwers, architecten, schrijvers, musici. Begin jaren dertig brengt ze haar vrienden op de haar typerende, wat ongemakkelijke manier samengepropt samen op haar beroemde groepsportret De maaltijd der vrienden.
Vriendschappen met ex-minnaars
Hoezeer ze verlangt naar een stabiele relatie met een man die haar steunt en voor wie zij de enige is, haar affaires duren nooit lang. “’t Is altijd weer dit: strijd tussen vrijen en werken. Samen gaat haast niet,” schrijft Toorop. Ze is graag alleen en toch ook weer niet – ook hierin is Charley wispelturig.
Stormachtig is de relatie die ze vlak na de dood van haar vader in 1928 aangaat met anarchist Arthur Lehning. Hun seksuele aantrekkingskracht is onmiskenbaar, maar verder zijn er veel verschillen. Zij wil een min of meer gelijkwaardige relatie, hij ziet Charleys kunst als ‘liefhebberij’ en wil een vrouw die zich in dienst stelt van zíjn ambities.
‘In mijn hoofd reken ik wat ik deze maand moet betalen, en dat bedrag noem ik’
Als ze samen zijn – en dat is niet heel vaak, want ze reizen allebei veel – hebben ze vaak ruzie. Als ze uit elkaar zijn, bombardeert Charley Arthur met brieven waarin ze hem smeekt om bij haar te komen wonen, om samen een kind te krijgen. Ze kan niet met, maar ook niet zonder hem. Begin jaren dertig gaat de relatie toch langzaam over in vriendschap. Dat kan ze goed: bevriend blijven met ex-minnaars.
Financiële crisis
In de jaren dertig wordt haar financiële toestand nijpend. Haar vaders erfenis is op, wereldwijd heerst er een economische crisis waardoor er minder geld is voor kunst. Haar kinderen zijn deur uit, maar zoon Edgar, die ook schilder is geworden, wordt grotendeels door haar onderhouden.
Ze voelt zich oud en moe, het werken valt haar zwaar. Haar populariteit neemt af. Heel zakelijk is ze niet. Als haar wordt gevraagd hoe ze de prijs van een schilderij bepaalt, antwoordt ze: “Nou, ik heb zo gauw in mijn hoofd gerekend wat ik allemaal deze maand moet betalen, en dat bedrag noem ik dan.”
Charley Toorop leeft voort
In januari 1946 wordt Charley getroffen door een beroerte, in februari 1947 volgt een zwaardere tweede met veel gevolgen: haar rechterzijde is grotendeels verlamd; ze kan spreken, schrijven noch schilderen. Daar legt ze zich niet bij neer. Onder het motto ‘wil is alles’ leert ze zich met veel moeite weer enigszins verstaanbaar te maken. Ook lukt het haar om het schilderen weer op te pakken, ondanks een derde beroerte in 1949.
In 1954 maakt ze haar indrukwekkende laatste zelfportret: met een half afgewende blik voor een raam met uitzicht op een winters landschap. Voorziet ze haar dood? Een vierde hersenbloeding wordt haar fataal. Ze sterft in De Vlerken op 5 november 1955. “Wat groot is, blijft. Al het andere zakt weg,” zegt Charley Toorop in wat achteraf haar laatste interview blijkt te zijn geweest.
De geschiedenis leert: haar werk is gebleven.
Meer lezen
- Dit was het bijzondere leven van ‘polkadot princess’ en kunstenaar Yayoi Kusama.
- Ondergewaardeerd maar zeker van haar zaak: kunstenaar Lee Krasner was stoer en eigenzinnig.
- Hoe kunst je dichter bij jezelf kan brengen.
Fotografie Dolf Kruger
