De ster van het Oosten en een slimme zakenvrouw: zanger Umm Kulthum is nog altijd een legende

Ze lapt de traditionele rolpatronen aan haar laars, is een slimme zakenvrouw en heeft een krachtige stem: Umm Kulthum geldt – vijftig jaar na haar overlijden – nog steeds als de ster van het Oosten. Zo klom ze naar de top.

Op elke eerste donderdagavond van de maand zijn de straten in de Arabische wereld uitgestorven. Eerst, vanaf 1934 alleen in Egypte; later, als de netwerken zich uitbreiden, in de hele regio.

Mensen blijven massaal thuis of scharen zich in een koffiehuis rondom een radio. Vanaf tien uur luistert iedereen naar het maandelijkse concert van Umm Kulthum.

De geliefde zanger zingt nummers met teksten waarin iedereen zich kan herkennen, op muziek die mensen in extase brengt. Die opwinding heet tarab en Umm Kulthum weet dat gevoel als geen ander op te roepen.

Urenlang zingt ze, begeleid door haar met zorg samengestelde orkest. Met haar volle, diepe alt herhaalt ze zinnen eindeloos en voert ze de emoties naar een hoogtepunt. Het concert markeert 36 jaar lang voor miljoenen Arabieren het begin van het weekend.

Fatima Ibrahim Elbeltagi

Fatima Ibrahim Elbeltagi is de naam die ze bij haar geboorte in 1904 (maar over haar over haar geboortejaar is discussie) officieel krijgt. Haar vader, Al-Sheikh Ibrahim al-Sayyid al-Baltaji, noemt de jongste van zijn drie kinderen liever Umm Kulthum, naar een van de dochters van de profeet Mohammed.

‘In het begin zong ik alleen omdat we het geld nodig hadden’

Haar moeder, Fatma al-Maliji, vindt dat wel best. Ibrahim is iman in het 1665 inwoners tellende dorp in de Nijldelta waar ze wonen, maar het gezin heeft het niet breed.

Om bij te verdienen zingt hij samen met zijn zoon en een neefje religieuze liederen op huwelijken en andere samenkomsten in naburige dorpen. Zo kan hij zijn dochter toch naar de Koranschool sturen, waar ze teksten in klassiek Arabisch leert reciteren. Handig, blijkt later.

LEES OOK: Waarom zingen goed voor je is (ook als je denkt dat je het niet kunt)

Zingen als een papegaai

Ze leert zingen als een papegaai, zegt Umm Kulthum later: ze zingt na wat ze haar vader hoort zingen. Ibrahim hoort op zijn beurt dat zijn jongste kind over een bijzondere stem beschikt. Ze mag een keer invallen voor haar broer bij een optreden.

Het is een succes. “Mensen zeggen dat ik begon te zingen uit liefde voor de zangkunst, maar dat is niet zo. In het begin zong ik alleen omdat we het geld nodig hadden.”

Haar conservatieve vader ziet zijn vijfjarige dochter liever niet optreden voor een publiek dat vaak overwegend uit (dronken) mannen bestaat, maar financiële overwegingen geven de doorslag.

Umm Kulthum gaat voortaan altijd mee. Wel trekt Ibrahim zijn dochter jongenskleren aan om haar te beschermen tegen opdringerige feestgangers.

Met de trein door het land

Toch wordt Umm Kulthum al snel bekend als ‘het meisje met de krachtige stem’. De aanvragen nemen toe en dankzij het zich uitbreidende spoornetwerk treden Ibrahim en zijn dochter steeds verder van huis op.

Ze reizen in de derde klas, die kaartjes kunnen ze zich veroorloven, en lopen vlak voor aankomst naar voren, naar de eersteklaswagons. Daar stappen ze uit. Ibrahim wil opdrachtgevers zo laten zien dat ze niet de eersten de besten hebben ingehuurd. Het werkt.

Hun reputatie groeit, net als hun inkomsten. Begin jaren twintig verhuist het gezin naar Caïro, in de verwachting dat Umm Kulthum daar nog meer kan verdienen. Dat valt in het begin nog niet mee. Vergeleken met de succesvolle zangers in Britse koloniale stijl ziet Umm Kulthum eruit als wat ze is: een provinciaaltje.

Ze weet niet hoe ze zich op het podium moet bewegen, niet hoe ze met mes en vork moet eten en haar repertoire is ouderwets. Ze wordt zo openlijk uitgelachen dat haar vader overweegt terug te verhuizen.

Culturele vorming

De rijke ouders van een vriendin weten hem over te halen om te blijven én nemen Umm Kulthums culturele vorming voor hun rekening. Ze leest wereldse gedichten, luistert naar nieuwe muziek en neemt zangles.

Ze ontmoet de beroemde dichter Ahmed Rami, die niet-religieuze teksten voor haar gaat schrijven en verliefd op haar wordt. Ook de jonge componist Mohammed al-Qasabji gaat voor haar aan het werk.

‘De eerste keer dat ik mijn eigen stem hoorde, wierp ik me van pure vreugde op mijn bed’

Tot dan toe zong ze zonder instrumentele begeleiding, maar nu stelt ze een getalenteerde groep muzikanten samen dat op gehoor haar nummers instudeert om haar te begeleiden.

Tot slot kopieert ze de kledingstijl van welgestelde lokale moslima’s: zedig, maar toch modern, met veel glimmende sieraden. In 1922 betalen haar inspanningen zich uit: Umm Kulthum wordt door het publiek omarmd als de beste zanger van het land.

Touwtjes in eigen handen

Haar vader bepaalt lange tijd wat ze zingt: religieuze liederen in klassiek Arabisch. Hij bepaalt hoe ze zich op het podium gedraagt, ze mag niet lachen, niet bewegen. Hij tekent haar contracten en int haar verdiensten.

Maar geleidelijk neemt Umm Kulthum zelf de touwtjes in handen. Ze koopt een groot stuk land in haar geboortestreek voor haar familie. Voor zichzelf laat ze een villa bouwen in Zamalek, een rijke groene buurt in Caïro. Ze zingt steeds vaker in modern Egyptisch dialect, over liefde, verlies en verlangen.

Nieuwe media, gouden tijden

Nieuwe media spelen een grote rol in haar succes. Eerst de grammofoonplaat, die muziek toegankelijk maakt. Wie geen platenspeler kan veroorloven, gaat naar cafés waar platen worden gedraaid. “De eerste keer dat ik mijn eigen stem hoorde, rende ik naar mijn kamer en wierp me van pure vreugde op mijn bed,” zegt Umm Kulthum. In 1924 maakt ze haar eerste langspeelplaat; er zullen er vele volgen.

Dan komt de radio, die nog meer muziek naar de mensen brengt. In 1934 zingt ze om de week op donderdagavond live op Radio Cairo. Het is zo’n succes dat ze in 1937 een lucratief contract tekent voor maandelijkse concerten op elke eerste donderdagavond, die op primetime worden uitgezonden en haar beroemd maken.

Ook de opkomende filmindustrie draagt daaraan bij: ze acteert en zingt in Egyptische muziekfilms. Platen, radio en film maken haar onontkoombaar.

LEES OOK: Lp’s luisteren, echte boeken lezen, polaroids maken: een ode aan onze zintuigen

De gouden periode

Tussen 1940 en 1950 beleeft de ster van het Oosten haar gouden periode. Haar concerten worden onvergetelijke, interactieve gebeurtenissen. Ze staat op het podium met een zijden sjaal in haar hand tegen de zenuwen, en later met een donkere zonnebril vanwege een oogkwaal.

Zonder microfoon zingt ze improviserend haar nummers. Ze werkt veel met componist Riyad al-Sunbati, die voor haar Al-atlal (De ruïnes) schrijft. Het wordt een van haar bekendste nummers. De politiek beladen frase “Geef me mijn vrijheid, ontketen mijn handen” klinkt vaak luidkeels tijdens politieke onrusten.

Tijdens haar optredens reageert het publiek emotioneel op wat ze zingt: het juicht, moedigt haar aan, vraagt om herhalingen van bepaalde zinnen. Een kort nummer kan daardoor wel uitlopen tot anderhalf uur.

Men zegt dat Umm Kulthum nooit een regel twee keer op dezelfde manier zingt. Tussendoor neemt ‘de nachtegaal van de Nijl’ lange pauzes; haar concerten duren zo soms wel vijf uur, terwijl ze slechts drie nummers zingt.

Bezoek aan de premier

Na jarenlang afstand te hebben gehouden van de politiek, steunt Umm Kulthum in 1952 openlijk de Egyptische revolutie. Het nieuwe regime boycot aanvankelijk haar muziek omdat ze voor de verjaagde koning heeft opgetreden, maar president Gamal Abdel Nasser maakt daar korte metten mee.

“Zijn ze gek geworden? Willen ze dat Egypte zich tegen ons keert?” Haar donderdagavondconcerten worden inmiddels in de hele Arabische wereld beluisterd. Ze groeit uit tot een belangrijk symbool van het panarabisme, de beweging die streeft naar eenheid tussen Arabische volkeren.

‘Ze houdt zich als slimme zakenvrouw moeiteloos staande in een mannenwereld’

Ze treedt op in Palestijnse gebieden en spreekt de hoop uit dat “de gevangenschap van de Palestijnen zal eindigen”. Nasser woont haar concerten bij, ze steunt hem actief. Wanneer Tunesië weigert de nieuwe Egyptische staat te erkennen, bezoekt ze na een optreden in Tunis de premier. De volgende dag is het geregeld.

Kritische krantenkoppen

Na de voor Egypte desastreus verlopen Zesdaagse Oorlog in 1967 gaat ze op tournee door de Arabische wereld. Ze treedt zelfs op buiten het Midden-Oosten, iets wat ze altijd heeft geweigerd.

Haar gage voor een eenmalig concert in L’Olympia in Parijs is twee keer zo hoog als die van Maria Callas in hetzelfde theater. De miljoenen die ze verdient, schenkt ze aan de Egyptische overheid voor herbewapening. Kranten koppen: “Umm Kulthum zong over liefde en haalde geld op voor oorlog.”

Rolpatronen aan haar laars

Ondertussen bewaakt ze zorgvuldig haar imago. Het publiek ziet haar alleen perfect gekapt en gekleed. In de zeldzame interviews benadrukt ze haar eenvoudige komaf en haar conservatieve islamitische waarden. Haar privéleven houdt ze afgeschermd. Dat leidt natuurlijk tot geroddel over haar liefdesleven.

Hoe kan ze zo gepassioneerd over de liefde zingen? Bekend is dat ze in 1946 kort getrouwd is met een collega-zanger. In 1954 trouwt ze met de succesvolle jongere dermatoloog Hasan al-Hifnawi. Sommigen noemen het een verstandshuwelijk, omdat Umm Kulthum in werkelijkheid op vrouwen zou vallen.

Zeker is dat ze traditionele rolpatronen aan haar laars lapt. Ze houdt zich als slimme zakenvrouw moeiteloos staande in een mannenwereld, ze is politiek actief en weigert haar carrière ondergeschikt te maken aan het gezinsleven.

Nooit vergeten

In haar lange carrière neemt ze meer dan driehonderd nummers op, vrijwel allemaal speciaal voor haar geschreven. Als de tekst haar raakt, zoekt ze er daarna een passende componist bij. Ze werkt langzaam en kritisch, en blijft zich ontwikkelen.

Ze blijft optreden totdat haar gezondheid het in 1970 niet meer toelaat. Op 4 februari 1975 onderbreekt de Egyptische radio plotseling de uitzendingen met Koranverzen: een teken dat er een belangrijk persoon is overleden.

Umm Kulthum blijkt te zijn gestorven aan nierfalen. Bij haar begrafenis doen meer dan vier miljoen mensen haar uitgeleide. Op een gegeven moment wordt haar kist uit de rouwstoet geplukt en urenlang door fans door de straten van Caïro gedragen.

Vergeten wordt ze niet. Umm Kulthum blijft een icoon in de Arabische wereld. Er zijn hologramconcerten, haar muziek klinkt overal. Als iemand je in Egypte vraagt: “Wat zegt de dame?” – Kulthum werd ook wel ‘de dame’ genoemd – dan word je geacht te antwoorden met een toepasselijke strofe uit een van haar nummers. Anno 2026, meer dan vijftig jaar na haar dood, lukt velen dat moeiteloos.

Meer lezen

• Tegenstrijdig tot in haar porieën: het bewogen leven van filosoof en activist Simone Weil.
• Van danser tot hoofdredacteur van Vogue: het leven van Diana Vreeland.
• De vrouw achter de iconische wikkeljurk: het leven van Diane Von Fürstenberg.

Fotografie ANP/GettyImages