Muziek als therapie: wat een melodie kan doen voor je mentale gezondheid

Door Thomas Heerma van Voss

8 mei 2026

Al zijn hele leven is muziek cruciaal voor schrijver Thomas Heerma van Voss. Een lekker nummer sleept hem door een rotdag of tilt hem juist nog verder op. Wat kan muziek doen voor je mentale gezondheid?

Zolang ik me kan herinneren, speelt muziek een cruciale rol in mijn leven. Mijn ouders draaiden altijd cd’s en platen: klassiek, soul, pop, alle genres door elkaar.

Als het gezin op vakantie ging, trommelde mijn vader op zijn autostuur mee met de muziek die uit de cassetteradio kwam – een van de zeldzame momenten waarop hij zich enigszins liet gaan. Ook bij mijzelf heeft muziek altijd samengehangen met wat zich binnenin mij afspeelde.

Van Spice Girls tot Hans Zimmer

Sinds mijn twaalfde verzamel ik obsessief cd’s en platen – nog steeds heb ik een enorme muziekcollectie. Hiphop staat daarbij centraal. Maar er is veel meer muziek in mijn leven geweest.

Als zevenjarig jochie voelde ik me opgetild door, jawel, de Spice Girls: muziek met een vreugde en energie die ikzelf wilde hebben. En toen ik als puber voor het eerst verliefd werd, draaide ik niets liever dan de zoetste nummers van The Beach Boys.

En het allermeest draai ik filmmuziek van componisten zoals Hans Zimmer of Philip Glass: klassieke strijkers, herhalende orgeltonen, pianomelodieën die kunnen opzwepen en ontroeren – soundtracks die zijn gemaakt om gevoel te versterken en waar ik nooit genoeg van krijg, ze helpen me focussen en ontspannen.

Troost vinden in een melodie

Toen ik in 2013 tot chronisch patiënt werd verklaard – de ziekte van Crohn – vond ik geen troost door daar met anderen over te praten, maar door muziek te luisteren.

Ik hoorde heldere, soms droevige nummers, ik humde of zong ze mee, daar kon ik tenminste nog onbekommerd in opgaan. Nadat mijn vader was overleden, hield ik contact met hem door muziek te luisteren.

Cash, Dylan, Screamin’ Jay Hawkins: het waren niet alleen stemmen die ik automatisch met hem associeerde, het waren ook stemmen die me troostten en hem terughaalden op manieren die ik via andere routes niet voor elkaar kreeg.

Het brein en muziek

De fameuze Britse neuroloog Oliver Sacks (1933-2015) verdiepte zich in de relatie tussen het brein en muziek.

Zijn bundel Musicophilia – geschreven in de populairwetenschappelijke toon die al zijn werk kenmerkt – draait om één vraag: hoe kan zoiets strikt genomen overbodigs als muziek, dat mensen nooit nodig hebben om voort te leven, toch in álle culturen bestaan en aantoonbaar zo veel effect hebben op ons functioneren?

Muziek kan stress minimaliseren en emoties loswrikken

Sacks geeft intrigerende voorbeelden. Zoals iemand die getroffen wordt door de bliksem en daarna, alsof iemand een knop in zijn hersens indrukt, plotseling muzikaler en emotioneler is dan ooit tevoren. Een ander hoofdstuk gaat over een man die een heel specifieke melodie móét vermijden, omdat hij anders niks meer kan zeggen en emotioneel verward raakt.

Muziektherapie

Sacks geeft vele van zulke praktijkgevallen, maar de teneur is dezelfde: muziek kan op allerlei manieren levens verbeteren.

Ook in Nederland wordt al jaren muziektherapie toegepast, een therapievorm waarbij klanken mensen op emotioneel, cognitief, sociaal en lichamelijk gebied helpen.

Daarbij draait het om zowel het luisteren naar als het maken van muziek – alles om stress te minimaliseren en emoties los te wrikken.

Juiste nummer op het juiste moment

In het verlengde daarvan, iets abstracter, kan muziek natuurlijk een bestaan zin en richting geven. Ook het mijne.

In mijn geval gaat dat niet met vastgestelde wetenschappelijke effecten of afgebakende metingen gepaard, maar wel weet ik honderd procent zeker dat mijn leven vlakker en moeizamer zou verlopen zonder muziek.

De juiste nummers op het juiste moment helpen mijn humeur, mijn mentale gezondheid, steeds weer. De ene keer doordat de muziek samenvalt met hoe ik me voel, zoals tijdens die taaie dag waarop ik snakte naar woedende klanken, de andere keer omdat ze juist tegen mijn gemoed ingaat.

Shot dopamine

Natuurlijk verschillen de effecten per persoon, natuurlijk heeft iedereen eigen voorkeuren en associaties. Wel hebben talloze neurowetenschappers die zich, net als Sacks, met dit onderwerp bezighielden iets interessants bewezen: dat bij het luisteren naar muziek hersengebieden kunnen oplichten die doorgaans onberoerd blijven.

In medische taal: muziek kan neurotransmitters activeren zoals dopamine, dat een rol speelt bij vreugde en andere emotionele pieken.

In This is your brain on music: the science of a human obsession gaat de Amerikaans-Canadese neurowetenschapper Daniel Joseph Levitin hier dieper op in. Hij schrijft in dit boek dat er alle reden is om aan te nemen dat “delen van ons brein samenvallen met delen van het brein van de muzikanten naar wie we luisteren”. Ofwel: muziek kan tot gemoedstoestanden leiden die ons anders misschien nooit overkomen.