Dankbare chimpansees en wraakzuchtige olifanten: deze 5 emoties herkent Frans de Waal in dieren

Dankbaarheid, wraak: niet alleen mensen ervaren het. Deze vijf emoties kun je ook in dieren herkennen, volgens hoogleraar psychologie, bioloog en primatoloog Frans de Waal (1948-2024).

Zijn er emoties die ons tot mensen maken en ons onderscheiden van dieren? Sommige wetenschappers beweren dat dieren slechts een paar emoties hebben en dat ze die ook anders ervaren dan wij.

Maar volgens Frans de Waal zijn alle emoties waarmee wij vertrouwd zijn op de een of andere manier terug te vinden zijn bij alle zoogdieren. Aan Psychologie Magazine vertelde hij welke vijf emoties overduidelijk zijn te zien bij dieren.

5 waarneembare emoties bij dieren

1. Dankbaarheid

Bij chimpansees is het delen van voedsel een onderdeel van een economie van geven en nemen, waartoe ook vlooien, seks, steun bij gevechten en andere soorten hulp behoren. Door dankbaarheid wordt de ruilbalans in stand gehouden: het zet chimpansees ertoe aan soortgenoten op te zoeken die goed voor hen zijn geweest om die – als de gelegenheid zich voordoet – een wederdienst te bewijzen.

Het verhaal van twee chimps die tijdens een stortbui waren buitengesloten van hun onderkomen illustreert deze emotie bij dieren. De Duitse psycholoog en onderzoeker Wolfgang Köhler liep toevallig langs en trof de beide mensapen doorweekt en rillend in de regen aan. Hij deed de deur voor hen open. In plaats van langs hem de droge ruimte in te rennen, omhelsden de chimps de professor dol van blijheid.

Vergelijkbare verhalen bestaan over in netten verstrikt geraakte of gestrande dolfijnen en walvissen die door duikers werden bevrijd of terug de zee in werden geduwd. De walvisachtigen keerden terug naar hun menselijke redders en gaven hun zachte duwtjes of tilden hen half uit het water op voordat ze wegzwommen. In alle gevallen zagen de diep ontroerde mensen die aanwezig waren deze interacties als tekenen van dankbaarheid.

2. Wraak

De lelijke zuster van dankbaarheid is wraak, een emotie die ook te maken heeft met het vereffenen van een rekening, maar dan in de negatieve zin van het woord. Verhalen over wraakzuchtige dieren zijn vaak te horen in dierentuinen, waar het meestal gaat om olifanten (met hun spreekwoordelijke geheugen) of mensapen.

Iedere nieuwe student of verzorger die met mensapen werkt, moet te horen krijgen dat hij hen niet ongestraft kan pesten of beledigen. Een beledigde mensaap onthoudt dat en neemt alle tijd van de wereld om de juiste gelegenheid aan te grijpen om zijn gram te halen.

Chimps onderling steunen elkaar bij gevechten volgens de regel dat een goede dienst een wederdienst verdient; experimenten hebben deze neiging bevestigd. Vergelding is een ‘educatieve’ reactie die een prijs zet op onwenselijk gedrag, maar het is niet duidelijk of de mensapen zelf ook volgens dit patroon denken. Ze geven waarschijnlijk gewoon gehoor aan een drang om wraak te nemen, een neiging die wij met hen gemeen hebben.

3. Vergeving

Al mijn hele leven bestudeer ik verzoeningsgedrag van primaten en ik heb vele malen gezien dat chimpansees hun vroegere tegenstanders kussen en omhelzen, dat kleinere apen hen vlooien en dat bonobo’s sociale spanningen oplossen met een beetje seks. Dat soort gedrag beperkt zich zeker niet tot primaten: er bestaan honderden verslagen waarin dit bij andere sociale zoogdieren te zien is en ook bij vogels.

Iemand die net een gevecht met een dominante aanvaller heeft verloren, moet nu de moed verzamelen om hem of haar te benaderen voor een vriendelijke bijeenkomst. Ondertussen moet de aanvaller ineens zijn vijandigheid laten varen, wat onlogisch is. Maar veel dieren ondergaan deze emotionele veranderingen opvallend snel, alsof er in hun hersenen een knop wordt omgedraaid van vijandig naar vriendelijk.

‘Ook al zeggen we ‘vergeven en vergeten’, dat vergeten is vaak een probleem’

Mensen worden er meesters in om dezelfde emotionele knop om te zetten als ze in een conflictgevoelige omgeving verkeren, zoals een grote familie of een werkplek met veel collega’s. De vergevingsgezindheid is echter nooit honderd procent en ook al zeggen we ‘vergeven en vergeten’, dat vergeten is vaak een probleem. We wissen de herinnering aan een kleinering niet uit, maar we besluiten eenvoudigweg om er niet bij stil te blijven staan.

Veel in groepen levende dieren doen hetzelfde, omdat zij ook afhankelijk zijn van vreedzaam naast elkaar leven en samenwerken. Verzoening is het waarneembare effect, terwijl het bij vergeving gaat om de innerlijke ervaring. Aangezien dit mechanisme al een lang evolutionair verleden kent, is het moeilijk voor te stellen dat de emoties die erbij betrokken zijn bij mensen radicaal anders zijn dan bij dieren.

4. Schaamte

We wenden ons gezicht omlaag, buigen onze knieën, slaan de blik neer en zien er miserabel en kleiner van gestalte uit. Dat soort menselijke schaamte vertoont duidelijke parallellen met het onderdanige gedrag van primaten.

Chimpansees kruipen door het stof voor hun leider, brengen hun lichaam omlaag om naar hem op te kijken, of keren hun achterste naar hem toe, wat ze kwetsbaar maakt. Dominante chimps kunnen het contrast benadrukken door bijvoorbeeld letterlijk over een ondergeschikte heen te lopen.

Dat betekent niet dat de menselijke schaamte precies hetzelfde is als onderdanigheid. Ze lijkt bij ons wel een groter bereik te hebben dan bij andere primaten. Ik heb nog nooit gezien dat jonge chimpansees zich schaamden voor hun moeder, of dat mollige olifanten zich druk maakten om hun gewicht. Wij mensen zijn heel sterk in culturele gewoonten, normen en modes, die voortdurend veranderen en die unieke menselijke uitgangspunten vormen voor schaamte.

5. Schuldgevoel

Deze emotie ligt dicht bij schaamte, maar schuldgevoel betreft een handeling terwijl schaamte meer te maken heeft met de persoon. Iemand met schuldgevoel denkt: dit had ik niet moeten doen, terwijl het bij schaamte meer iets is als: kijk niet naar mij, ik ben waardeloos.

Konrad Lorenz, de bekende wetenschapper die diergedrag onderzocht, schreef ooit over zijn hond Bully, die de fundamentele regel had overtreden dat je nooit je superieur moet bijten. Mensen hoeven honden deze regel niet te leren en Bully was er nooit voor gestraft omdat hij de regel eigenlijk nooit had overtreden. De hond beet per ongeluk in de hand van zijn baas toen Lorenz een eind probeerde te maken aan een heftig hondengevechten.

‘Schaamte en schuldgevoel komt voort uit de angst om liefde en respect van een ander te verliezen’

Ook al gaf hij Bully geen straf en probeerde hij hem onmiddellijk te aaien, de hond was hevig van streek door wat hij had gedaan en kreeg een complete zenuwinzinking. Hij was dagenlang praktisch verlamd en negeerde zijn eten.

Schuldgevoel en schaamte worden gevoed door een diep verlangen om erbij te horen, een zaak van overleven voor elk sociaal dier. De grootste zorg die eraan ten grondslag ligt, is afgewezen te worden door de groep. Dat leidde er bij Bully toe om in een depressie te raken. Angst om anderen van streek te maken en hun liefde en respect te verliezen, is wat mensen uiteindelijk drijft tot schaamte en schuldgevoel.

Dit is een ingekorte versie van een artikel dat eerder verscheen in Psychologie Magazine. Meer lezen? Ga naar Psychologie Magazine om niets te missen.

Meer lezen

• Emoties: wat is het nut ervan? (En wat we kunnen leren van dieren).
• Je emoties toelaten zónder overspoeld te raken: zo werkt emotieregulatie.
• Goed nieuws voor honden- en katteneigenaren: zo gaat Italië om met vrij nemen voor je zieke huisdier.

Illustratie Yelena Bryksenkova