Ben je HSP of hoogbegaafd, of kan het toch ADHD of autisme zijn? Zo herken je de verschillen (volgens experts)

Bij prikkelgevoeligheid ligt al gauw het stempel hoogsensitief op de loer. Maar ook bij autisme, ADHD en hoogbegaafdheid is er sprake van gevoeligheid voor prikkels. Hoe weet je dan welke vorm van neurodiversiteit het is? Dit zeggen experts.

Ben ik nou HSP, heb ik ADHD of licht autisme of ben ik toch hoogbegaafd? Hoogleraar psychologie Corina Greven, verbonden aan het Nijmeegse Donders Instituut, snapt dat mensen het soms gewoon niet meer weten. Ze doet onderzoek naar het verband tussen ADHD, autisme en hoogsensitiviteit.

“Er is aardig wat overlap in kenmerken en gedrag,” aldus Greven. “Maar uit onderzoek – dat overigens nog in kinderschoenen staat – weten we dat het echt om verschillende concepten gaat.” Hieronder de belangrijkste overeenkomsten en verschillen.

De overeenkomsten tussen HSP en autisme

HSP’s en mensen met autisme geven beiden aan weleens:

• prikkelgevoelig te zijn
• zich af te sluiten voor sociaal contact
• behoefte te hebben aan voorspelbaarheid en routine
• de neiging te hebben om zich terug te trekken

De verschillen tussen HSP en autisme

Toch verschillen autisme en HSP wel degelijk. Zo is autisme een neurobiologische ontwikkelingsstoornis. Dit komt voor bij ongeveer één procent van de mensen en is opgenomen in de DSM-5, het handboek voor psychische stoornissen.

Al is daar discussie over: sommigen beschouwen autisme als een van de vele variaties in de menselijke hersenen, vergelijkbaar met verschillen in persoonlijkheid, intelligentie of leerstijlen. Bij hoogsensitiviteit is die discussie er niet: het is een persoonlijkheidskenmerk en dus niet opgenomen in de DSM-5.

De verschillen tussen autisme en HSP:

• Prikkelgevoeligheid

“Mensen met autisme hebben soms ook een ondergevoeligheid voor prikkels, zoals voor kou, hitte, honger of pijn,” vertelt Greven. Door deze ondergevoeligheid voelen sommige mensen met autisme niet aan of ze honger hebben of vol zitten, waardoor ze onder- of overgewicht kunnen ontwikkelen. “HSP’s voelen deze prikkels juist wel.”

• Sociale omgang

Mensen met autisme hebben vaak een minder sterk cognitief inlevingsvermogen, waardoor ze het lastig vinden om de intenties van een ander te begrijpen of gezichtsuitdrukkingen te lezen. Terwijl het lezen van emoties van gezichten bij HSP’s juist heel goed is ontwikkeld: ze zien vaak al aan een blik hoe iemand zich voelt.

“Onderzoek bevestigt dat,” zegt Greven. “HSP’s merken zelfs subtiele gezichtsuitdrukkingen op, zoals verdriet verborgen achter een glimlach. Mensen met autisme worstelen daar vaak mee. Ze hebben überhaupt meer moeite met sociale omgangsvormen, terwijl HSP’s daar vooral last van hebben als ze emotioneel of fysiek overprikkeld zijn.”

• Verbeeldingskracht

Er kwam nog een ander interessant onderscheid uit het onderzoek van Greven naar voren: hoogsensitiviteit hangt samen met een grotere verbeeldingskracht, en autisme juist met een lagere. Veel HSP’s vinden dat een van de fijnste eigenschappen van hun gevoeligheid: lekker ongeremd fantaseren, dagdromen en je gedachten laten uitwaaieren.

De overeenkomsten tussen HSP en ADHD

AD(H)D’ers en HSP’s zijn allebei:

• Prikkelgevoeliger dan gemiddeld

Greven stelt voorop dat ADHD – net als autisme – beschouwd wordt als een ontwikkelingsstoornis in de DSM-5, maar dat ook daarbij de discussie speelt of het niet gewoon een van de variaties in het menselijk gedrag is. Ook de tegenstrijdige resultaten in het onderzoek maken het complex.

Zowel HSP’s als ADHD’ers raken makkelijk overweldigd door emoties en zintuiglijke prikkels, ontdekte Greven in een recente studie. Ze kunnen intens reageren op emotionele sferen en nare berichten in de media, maar ook dieper worden geraakt door kunst.

De verschillen tussen HSP en ADHD

Op andere vlakken zijn ze echter eerder elkaars tegenpolen:

• Aandacht en concentratie

ADHD heeft als kenmerken: hyperactiviteit, aandachtsproblemen en impulsiviteit. Een HSP kan ook moeite hebben met aandacht en concentratie, maar alleen bij overprikkeling.

• Impulsiviteit

“Daarnaast hebben HSP’s de neiging zich terug te trekken,” aldus Greven. “Ze pauzeren en bekijken hun omgeving om later gepast te kunnen reageren. Ze zijn verre van impulsief en dat is juist kenmerkend voor mensen met ADHD. Die handelen spontaan, zonder na te denken over de gevolgen. Ook zijn ze motorisch drukker. In hun impulsiviteit nemen ze soms risico’s. HSP’s zijn wat dat betreft het tegenovergestelde.”

• Geen verband tussen HSP en ADHD-kenmerken

Uit Grevens eigen onderzoek blijkt dat er geen verband is tussen HSP- en ADHD-kenmerken, terwijl andere studies wel kleine verbanden vonden. “We weten nog niet wat dat betekent,” zegt Greven. “Het lijkt erop dat ADHD’ers geen grotere kans hebben om hooggevoelig te zijn. Maar je kunt natuurlijk evengoed beide zijn. Zo’n dertig procent van de mensen is hoogsensitief. Dat is een grote groep waar ook mensen met ADHD tussen zitten.”

De overeenkomsten tussen HSP en hoogbegaafdheid

Vroeger was je hoogbegaafd bij een IQ van 130 of hoger, tegenwoordig zijn wetenschappers het erover eens dat het om meer gaat dan alleen intelligentie. Er horen ook andere kenmerkende eigenschappen bij, zoals creativiteit, een sterk rechtvaardigheidsgevoel, motivatie, een rijk gevoelsleven en hoogsensitief waarnemen.

Veel hoogbegaafden nemen meer waar en kunnen daar dieper over nadenken. Ook beleven ze alles intenser. Dat doet sterk denken aan hoogsensitiviteit: ook HSP’s nemen meer zintuiglijke prikkels waar en verwerken ze diepgaand. Is er een verband?

• Hoogbegaafden zijn vaak ook hoogsensitief

Uit onderzoek van de Radboud Universiteit en de Vrije Universiteit Brussel blijkt dat 87 procent van de hoogbegaafde volwassenen ook hoogsensitief is. Hooggevoeligheid hoort dus echt bij hoogbegaafdheid. Andersom is dat verband er echter niet. Een HSP kan natuurlijk een IQ van 130 of hoger hebben en dus ook hoogbegaafd zijn, maar dat hoeft niet.

De verschillen tussen HSP en hoogbegaafdheid

En onderzoekers van de universiteit Leiden ontdekten nog een opmerkelijk verschil:

• Hoogbegaafden scoren lager op gevoeligheid dan HSP’s

Toen de onderzoekers dieper gingen graven, bleek alleen dat dat vooral zou gelden voor de gevoeligheid voor emoties en zintuiglijke prikkels. HSP’s zijn daar heel gevoelig voor, maar hoogbegaafden scoren er slechts gemiddeld op.

Hoogbegaafden zouden wel hoger scoren op esthetische gevoeligheid – de positieve kant van gevoeligheid. Ze kunnen intens genieten en worden geraakt door allerlei kunstvormen. Hoogbegaafden plukken dus vooral de vruchten van hun gevoeligheid en hebben minder last van de negatieve kanten zoals overprikkeling, waaronder HSP’s wél kunnen lijden.

Dit lezen anderen over neurodiversiteit

• Hoe belangrijk is het dat vrouwen met autisme een diagnose krijgen? Dit zeggen deskundigen.
• Hoogsensitief en snel overprikkeld? Hier zijn 7 activiteiten buiten de deur waarvan je tot rust komt.
• Hoe herken je autisme bij jezelf als vrouw? ‘Het is onzichtbaar omdat ze overcompenseren’

Illustratie Yelena Bryksenkova