Hoogsensitief of autistisch? Er is meer overlap dan je misschien denkt

Hoewel HSP en autisme twee aparte categorieën lijken, vinden onderzoekers het verschil tussen de twee niet zo duidelijk. Kan het zijn dat sommige mensen die zichzelf HSP noemen, in feite autistisch zijn?

Er is steeds meer aandacht voor het label hoogsensitief, ook wel HSP. Je leest beschrijvingen als ‘gevoelig voor sfeer’, ‘snel overprikkeld’, ‘diep nadenkend’, ‘intens emotioneel’, ‘sterk invoelend’ en denkt: ja, dat ben ik. Het voelt als een label dat erkenning geeft.

Maar hoe duidelijk is hoogsensitiviteit eigenlijk als psychologisch begrip? Kan het echt een opzichzelfstaand persoonlijkheidskenmerk zijn? Of overlapt het juist veel met autisme? Kan het zijn dat sommige mensen die zichzelf HSP noemen, in feite autistisch zijn? Dit zonder dat ze het zelf doorhebben, omdat ze jarenlang hun gedrag en emoties hebben aangepast om sociaal wenselijk te zijn?

Waarom worden HSP en autisme zo met elkaar verward?

1. Bij late autisme diagnoses is HSP soms een populaire verklaring

HSP is geen officiële diagnose. Toch is het in boeken en op websites veel breder geworden. Steeds meer eigenschappen worden toegekend aan hoogsensitiviteit, hoewel ze niet wetenschappelijk bevestigd zijn. Leg je de populaire HSP-kenmerken naast autisme, dan is er veel overlap:

• sensorische gevoeligheid
• overprikkeling
• diepe verwerking
• gevoeligheid voor sfeer
• intens reageren op emoties
• behoefte aan rust
• moeite met veranderingen
• sterk empathisch vermogen
• een rechtvaardigheidsgevoel

Deze kenmerken komen vooral voor bij mensen die pas op volwassen leeftijd de diagnose autisme hebben gekregen. Vrouwen vallen hierin extra op. Autisme bij vrouwen wordt namelijk veel minder goed herkend. Hun autisme ziet er vaak anders uit dan de klassieke voorbeelden. Veel vrouwen krijgen geen diagnose of worden jarenlang verkeerd begrepen. HSP is dan een populaire verklaring voor hun ervaringen.

2. Er bestaat veel onjuiste informatie over HSP en autisme

Er gaan meerdere onjuiste argumenten rond om HSP en autisme als iets verschillends te zien:

• ‘De breinen van HSP’s en mensen met autisme werken anders‘

Breinonderzoeken laten echter zien dat dit niet klopt. HSP en autisme laten geen hele onderscheidende patronen zien. De gevonden verschillen overlappen sterk.

• ‘Autistische mensen hebben weinig empathie, HSP’s juist veel’

Maar dat is achterhaald. Veel autistische volwassenen hebben juist sterke affectieve empathie. Ze voelen emoties van anderen soms zo intens dat het overweldigend kan zijn. Daarnaast vertonen autistische volwassenen evenveel of zelfs meer behulpzaam gedrag dan niet-autistische volwassenen. Het stereotype dat autistische mensen weinig sociale motivatie zouden hebben, klopt dus niet.

3. Mensen met autisme maskeren hun gedrag

Het klopt wél dat bij autisme sociale processen vaak wat gecontroleerder verlopen in plaats van automatisch. Vooral het oppikken van sociale signalen is lastiger voor mensen met autisme. Veel autistische mensen letten daarom goed op details en denken na over wat anderen voelen. Hierdoor worden ze er steeds beter in en lijkt het niet alsof ze moeite hebben met sociale interacties.

Dit gedrag heeft echter ook een prijs: maskeren. Dat betekent dat iemand zijn gedrag en emoties aanpast om er sociaal bij te passen. Ze reguleren hun emoties, volgen sociale regels en scannen voortdurend hoe ze overkomen. Juist door maskeren wordt autisme minder zichtbaar. Zo lijken ze dus empathisch en sociaal intuïtief. Maar het is eigenlijk een aangeleerde expertise. Maskeren kan weer leiden tot uitputting en verhoogde sensorische gevoeligheid, wat weer een kenmerk van HSP is.

4. Ervaringen in de jeugd spelen mee

Het gevoel ‘anders zijn’ of ‘niet begrepen worden’ kan kleine maar herhaalde teleurstellingen en microtrauma’s opleveren. Dat kan leiden tot perfectionisme, pleasen, hyperalertheid op sfeer en overmatig scannen van sociale verwachtingen. Dingen die lijken op HSP-kenmerken, maar ook passen bij langdurig onbegrepen autisme.

Dus: het onderscheid tussen HSP en autisme is onduidelijk

Kortom, er is geen overtuigend wetenschappelijk bewijs dat HSP een onafhankelijke persoonlijkheidscategorie is. Veel kenmerken die HSP-mensen vaak noemen, zoals sterke empathie, sociale intuïtie, eerlijkheidsgevoel en gevoeligheid voor sfeer, zijn niet uniek voor HSP. Ze komen net zo goed of vaker voor bij autistische volwassenen, vooral bij degenen die maskeren.

Dit betekent niet dat iedereen die zich HSP noemt, autistisch is. Wel is het onderscheid veel minder duidelijk dan vaak wordt aangenomen.

Kijk verder dan ‘HSP is iets anders dan autisme’

Door deze gaten in onderzoek is het moeilijk om conclusies te trekken. Het is in ieder geval riskant om te stellen dat HSP en autisme duidelijke, aparte categorieën zijn.

Voor lezers betekent dat: kijk voorbij de simpele tweedeling ‘HSP is iets anders dan autisme’. Veel mensen die zich herkennen in HSP zouden baat hebben bij informatie over hoe autisme eruitziet bij volwassenen, inclusief subtiele varianten. Niet om iedereen in een hokje te duwen, maar om ruimte te maken voor meer zelfbegrip en beter passende hulp.

Dit is een ingekorte versie van een artikel dat eerder verscheen in Psychologie Magazine in samenwerking met hoogleraar en autisme-expert Sander Begeer en psychofysiologie-onderzoeker en ervaringsdeskundige Denise van der Meer. Meer lezen? Ga naar Psychologie Magazine om niets te missen. 

Wil je meer leren over autisme, omdat je het zelf hebt of omdat je er als ouder of partner mee te maken krijgt? In de training Autisme: wat moet je weten leer je bijvoorbeeld op welke manier je met grote veranderingen omgaat en wat je kunt doen als je overprikkeld bent.

Meer lezen

• Hoogsensitief: 7x meest gestelde vragen beantwoord
• Is het ADHD of autisme, of ben je toch HSP of hoogbegaafd? Dit zijn de verschillen (volgens experts)
• Hoogsensitief? Houd een prikkeldagboek bij – en 4 andere inzichten voor HSP’s

Fotografie Lucas Quintana/Unsplash