Peter Buwalda over zijn plaats in de Nederlandse literatuur: ‘Voor mij mag het wel wringen, piepen en kraken’

Schrijver en columnist Peter Buwalda zag de literaire wereld niet altijd als zijn toekomst. Pas in zijn studententijd ging het vuur voor de Nederlandse taal branden. ‘Schrijver worden was een drastische keuze.’

“Ik ben het tegenovergestelde van een nostalgicus. Veel dingen uit het verleden vind ik interessant – oude muziek, oude boeken – behalve mijn eigen verleden. Eerder ben ik een in-het-nu-lever. Ik sta elke dag met plezier op en maak me niet veel zorgen over later. Nou ja, wel wat betreft de wereld natuurlijk. Of mijn boeken afkomen. En of ik gezond blijf, misschien ben ik daarin wat aan de sombere kant.”

Jeugd

“Ik ben opgegroeid in Blerick, Limburg. Daarvoor woonde ik kort in IJsselstein en ik ben in Brussel geboren. Toen ik negen maanden was, kwam ik naar Nederland. Dus in feite ben ik Belg, al heb ik daar weinig mee. Ik associeer me niet met plekken, ik heb eigenlijk geen wortels.

Aan Blerick heb ik wel goede herinneringen. Ik was een normaal jongetje volgens mij, veel buitenspelen, voetballen, kattenkwaad uithalen, pijltjes en besjes schieten. Op school kwam ik altijd te laat. Ik was lui, maar ook ambitieus, wilde bij de besten horen zonder daar veel voor te doen. Muziek vond ik geweldig, gitaar-spelen, cassettebandjes opnemen.”

Familie

“Ik kijk goed terug op mijn jeugd, al heb je natuurlijk geen andere jeugd om mee te vergelijken. Volstrekt relaxed voelde het ook weer niet allemaal. Mijn ouders scheidden toen ik nog klein was, mijn vader verdween uit beeld, er kwam een stiefvader voor in de plaats, ik kreeg er een nieuw broertje bij. Ik zie mijn stiefvader echt als vader, ik noem hem ook mijn vader.

Van hem heb ik geleerd de handjes uit de mouwen te steken. Zo ben ik de afgelopen dertien jaar nooit níét begonnen aan mijn column voor de Volkskrant op donderdag. Dat ‘huppakee door’ heb ik van mijn ouders. Naast veel andere dingen zoals: rede, nuchterheid, gezond verstand.

Mijn ouders zijn links, hardwerkend, vriendelijk, eerlijk, open. Geïnteresseerd in dingen om hen heen, niet verwaand, geen vooroordelen, er zijn nooit slepende ruzies geweest. Doorzetters, dat ook, die verwachten dat je zelf dingen oplost. Ik ben niet gepamperd. Zelf heb ik die neiging evenmin: ik wil best mensen helpen, maar vind het fijn als ze een beetje zelfredzaam zijn.” 

Gezeur over boeken

“Als kind las ik graag en veel, zoals cowboyverhalen van Arendsoog. Maar als puber vond ik lezen verschrikkelijk en maakte ik me er met een jantje-van-leiden vanaf. Tragisch is dat, dat ze je in die periode willen laten lezen, waarin je er het minst ontvankelijk voor bent. Tussen veertien en achttien willen de meeste kinderen geen gezeur over boeken. Dan heb je andere dingen aan je hoofd.

Ik geloof niet dat lezen zal verdwijnen. Volgens mij moeten we eerst een absoluut dieptepunt bereiken, dus het zal nog wel erger worden. Maar er zullen altijd een paar mensen geïntrigeerd blijven. Iets wordt vaak interessanter als níét iedereen erachteraan loopt. Zodra lezen schaars wordt, wordt het weer onderscheidend en meer een vondst. Een soort vrijmetselarij van mensen die zijn ingewijd.”

Studententijd

“Toen ik ging studeren in Utrecht koos ik voor natuurkunde, ik hield van exacte vakken. Maar na zes weken stapte ik over naar Nederlands: ik voelde een vonkje voor literatuur. Ik ging bij een studentenvereniging, dronk veel, ging vaak uit – achteraf de minst leuke tijd van mijn leven.

Sommigen ervaren die periode als bevrijdend en zien het nog steeds als het hoogtepunt van hun bestaan. Ik vond die fase juist beklemmend, het voelde nikserig, tussen servet en tafellaken. Ik wist niet wat ik met het leven aan moest, voelde me totaal onbetekenend op de universiteit.

Later werd ik verslaggever bij de universiteitskrant in Twente, en daarna redacteur bij een uitgeverij in Amsterdam. Toen braken er prettigere tijden aan.”

Vuilniszakken weggebracht

“Hoe ik me vandaag voel? Licht geagiteerd. Ik moet nog twee boeken uitlezen in twee dagen. Moet ja, van mezelf, dat wel. Ik lees er zeventig per jaar. Nu zit ik midden in Mud sweeter than honey van Margo Rejmer, over het communistisch regime in Albanië onder dictator Hoxha. Schrikbarende verhalen, nachtmerrie-achtig. Je wordt er niet blij van, al ben ik wel blij dat ik het lees.

Maar in plaats daarvan heb ik vandaag vuilniszakken weggebracht, opgeruimd, gestofzuigd – gewoonlijk ziet het er hier echt niet zo netjes uit. We hebben geen schoonmaker, daar ben ik principieel op tegen: ruim gewoon je eigen troep op. En ik was al later vanochtend, want ik lag wakker vannacht en wil echt zeven uur pakken.”

Band met broer

“Het is lastig afscheid nemen ’s avonds van alles wat ik graag doe: lezen, schrijven, mijn broer bellen. Hij leest altijd mee met manuscripten. Hij zit niet in de literatuur, heeft een rijschool. Maar hij is enthousiast, streng en heeft een goed kritisch vermogen. Hij lijkt het nog belangrijker te vinden dan ikzelf, dat een boek goed wordt.

Vroeger leidden we ieder ons eigen leven, maar door de literatuur zijn we echt bevriend geraakt, dat vind ik leuk. We zien elkaar niet veel maar bellen vaak en helpen elkaar. Bijzonder is dat, want in de literatuur zijn broers vaak competitief en jaloers.”

Schrijver worden

“Mijn leven was een donut: ik deed allerlei randzaken – journalistieke dingen, in dienst bij een uitgeverij – maar kwam niet tot het echte werk, een roman. Ik zat in de uitputtende tredmolen van eindeloos wakker liggen en dan om negen uur weer op werk moeten zijn.

Als romanschrijver kon ik zelf bepalen wanneer ik opstond. Schrijver worden was een drastische keuze. Of mensen in me geloofden? Wisselend. Na een jaar of drie durfde niemand om me heen er nog naar te vragen, ze dachten: waar is die jongen mee bezig? Dat vuurde mij ook wel weer aan, al kon ik me niet voorstellen dat het goed zou aflopen.

Ik had me voorgenomen het grappig te vinden als het niet zou lukken. Vond het ergens aanmatigend dat ik hetzelfde wilde doen als de schrijvers die ik bewonderde. Alsof je naar het strijkkwartet van Beethoven luistert, of een plaat van de Rolling Stones, en denkt: o, dat kan ik ook.”

Ondergronds netwerk

“Schrijven interesseert me gewoon echt. Het geeft richting aan mijn leven. Ik lees ook graag over schrijverslevens, er zit een soort heroïek in met ups en downs, zware periodes, miskenning, mislukking, of na tien boeken opeens daverend succes. Je gaat die schrijvers niet alleen als collega’s, maar ook als familie ervaren. Ik voel me verwant aan Frans Kellendonk, aan Hella Haasse en Charles Dickens. Zie het als een soort ondergronds netwerk van schrijvers, boeken, sferen die elkaar beïnvloeden.

Schrijvers werken jaren aan zo’n boek en jij leest het in een week, dus je krijgt een geconcentreerd shot menselijkheid en intelligentie binnen. Ik snap het echt niet als mensen niet lezen, waarom zou je er ’s avonds geen spannend, tweede leven op nahouden?”

Sociaal leven

“Ik heb ook niet-lezende vrienden, zeker. Met wie ik over sport praat, voetbal, muziek of politiek. Het gaat er vooral om dat ze boeiend zijn of geestig. Soms presteren mensen het om een hele avond over zichzelf te praten zonder ook maar een vraag terug te stellen. Dan ben je een soort muur waar tegenaan getennist wordt, met dat soort types reken ik snel af.

Veel nieuwe vrienden maak ik niet meer overigens. Wel heb ik er schoonfamilie bij gekregen via Jet, die ik echt als vrienden zie. Dat vind ik bijzonder.”

Geen verlangen naar een wild leven

“Schrijver zijn bevalt me goed, ik denk door alles wat er zich noodgedwongen in mijn hoofd afspeelt. Al lijkt het aan de buitenkant saai. Philip Roth zei eens tegen een biograaf: als jij per se een boek wilt schrijven over iemand die elke dag in een kamer achter een typemachine zit, moet je dat zelf weten. Dat vond ik raak.

Het is een misvatting dat een wild leven leuker is dan een geconcentreerd leven. Zelf heb ik genoeg wilde periodes gehad, nog tot na mijn veertigste. Daar verlang ik niet naar terug, dat wezenloze, ik moet er niet meer aan denken. Je kunt jezelf makkelijk verliezen in dingen die aantrekkelijk lijken, maar het onder de streep niet zijn.”

Liefdesperikelen

“In de liefde heb ik de koers vaak verlegd. Ik heb veel gestrande relaties gehad en kijk niet op alles positief terug. Zo was ik een tijdje met iemand die drie kinderen had, wat toch wel pijnlijk afliep. Vooral de jongste was nog klein en hechtte zich aan mij. Dat ik dat heb moeten afbreken, neem ik mezelf kwalijk. Ik had een rol in haar leven en was ineens verdwenen, iets wat ik andersom ook heb meegemaakt, dat speelt zeker mee.

Als het aan mij ligt, ga ik nooit meer weg bij Jet. We snappen elkaar altijd. Ik vind haar leuk en mooi. We lijken in veel opzichten op elkaar. Om de dingen die we een beetje ergerlijk vinden aan elkaar, moeten we vaak lachen. We kunnen elkaar goed nadoen. Nee, ik blijf! Zul je net zien dat zij daar anders over denkt… Zou verhaaltechnisch wel een goeie zijn natuurlijk, boontje komt om zijn loontje.”

Af en toe eruit

“Ik droom niet van verre reizen die ik nog wil maken. Ik wil vooral werken en lezen. Of er met mij valt te leven, zou je aan Jet moeten vragen, maar volgens mij wel. Ik kan obsessief met een boek bezig zijn, maar vind het prima om tussendoor gestoord te worden.

Ik heb zes jaar lang als een idioot aan mijn laatste boek gewerkt en gun mezelf nu even tijd om gewone dingen te doen, overdag naar een verjaardag en zo. Maar ik ga er niet op uit voor inspiratie. Er zijn wel elementjes van het dagelijks leven die ik gebruik. Hoe mensen zich opstellen en gedragen neem ik mee, bijna zoals een zakkenroller. Maar meestal verzin ik het. Als je dat beheerst, hoef je weinig mee te maken.

Ik kom wel buiten hoor, ik ga naar vrienden en familie, tennis, doe optredens. Je moet eruit af en toe, anders word je gek. Een boek dat ontstaat zonder impulsen van buitenaf kan misschien geniaal worden, maar ook totaal ontsporen. Of allebei.”

Plek in de literatuur

“Mijn laatste boek kreeg inderdaad kritiek. Maar dat kregen de andere boeken ook. Ik ben het er niet mee eens en trek me er weinig van aan. Het lijkt me zorgelijker wanneer iedereen het prachtig vindt. Als je wilt dat heel Nederland iets lekker vindt, moet het vet, zout en zoet zijn, dan lust iedereen het. Voor mij mag het hier en daar wel wringen, piepen en kraken. Een recensie is ook een momentopname.

Ik besef wel dat ik gezien word als een witte, oudere man. Dat is razendsnel gegaan, van jonge hond naar establishment. Ik let daar wel op bij het schrijven, en heb het er met mijn broer over: dat je niet te veel in jezelf moet gaan geloven. Het is ook mooi om te zien, jonge, frisse schrijvers die zich melden en een plek in de literatuur opeisen. Dat hoort zo, zestien jaar geleden was ik zo iemand. Gelukkig zijn er ook veel schrijvers die op hoge leeftijd alleen maar beter zijn geworden, daar zijn talloze voorbeelden van. Wil ik ook, natuurlijk.”

De wereld verbeteren?

“Wat ik hoop dat mensen over me zeggen als ik er niet meer ben? Dat ze geen hekel aan me hadden. Mijn uitgangspunt is niet zozeer dat je de wereld moet verbeteren, dat is veelgevraagd, maar dat je hem in elk geval niet slechter maakt.”

Dit lezen anderen over schrijvers

• Uit andere werelden en andere generaties: zo vonden schrijvers Lize Spit en Rob van Essen elkaar.
• Schrijver Esther Freud stond altijd op de tweede plaats – tot ze besloot dat het genoeg was.
• Lijken schrijver Francine Oomen en Hoe overleef ik-personage Rosa op elkaar? ‘Mijn jeugd was de grote inspiratiebron’.

Fotografie Danique van Kesteren