Klaar bij de psych, maar wat nu? Zo ga je verder ná therapie 

Sessie na sessie je hart uitgestort bij een vertrouwde partij: de psycholoog. Maar wat als de therapie is afgerond? Hoewel mentale gezondheid elke dag aandacht verdient, staat ze op 10 oktober even extra in de zon: het is World Mental Health Day. Een mooi moment om stil te staan bij de vraag: wat doe je als die professionele hulp wegvalt?  

Elke woensdagmiddag 17.00 uur was het raak. Dan plofte ik op de linkerstoel en hoorde de psycholoog, zittend op de rechter, al m’n gedachten aan. Soms liet ze me even doorratelen, soms haalde ze me uit de spiraal en soms dacht ze even mee. Vaak moest ik dat denken zelf doen. Stellig zei ze dan: want ooit is het hier klaar en dan moet je het ook zelf doen. Vond ik vervelend. Nu snap ik dat. Want dat moment om de regie te pakken is aangebroken. 

Op eigen benen staan 

De sessies zijn doorlopen en dan sta je weer op eigen benen. Wiebelige benen. Wekenlang – of misschien wel jarenlang – kon je elke sessie je diepste geheimen, je confronterende gedachten en je terugkerende zorgen met iemand delen die ervoor leerde om te luisteren. En dus begint er na de laatste sessie een nieuwe fase. Eentje waar opvallend weinig over wordt gesproken: want, hoe ga je eigenlijk verder als de therapie stopt? 

Volgens psychotherapeut, klinisch psycholoog en bestuurslid van de Nederlandse Vereniging voor Psychotherapie Christine Brouwer hoort dat laatste stuk nadrukkelijk bij therapie. Een behandeling bestaat volgens haar niet alleen uit binnenkomen, problemen bespreken en uiteindelijk stoppen. Ook het afscheid zelf verdient aandacht.  

Ik kan het nu wel zelf, toch? 

Dat zo’n overgang niet voor iedereen vanzelfsprekend is, merkte ook auteur Kathelijn Hulshof. Voor haar boek Gezond bevonden interviewde ze meer dan dertig mensen over hun ervaringen met herstel, kwetsbaarheid en het leven na psychische problemen. Zelf had ze zo’n vijf jaar therapie achter de rug. Juist het moment waarop die zorg wegviel, bleek ingewikkeld. “De rode draad van die gesprekken: niemand had een idee wat die periode na therapie inhield. Die overgang – van therapie naar ‘het zelf doen’ – was voor velen vrij abrupt. Daarnaast hadden ze hoge verwachtingen over deze uitbehandelde fase.” 

Ook Kathelijn zelf voelde die druk. Ze had inmiddels jaren aan therapie achter de rug en een hele verzameling aan inzichten en oefeningen. “Ik dacht: o, maar ik heb nu veel sessies gehad. Ik moet het nu wel echt zelf kunnen.” 

Voor een zachtere landing zou een strippenkaart volgens Kathelijn een goede oplossing zijn; een aantal momenten waarop je na afloop nog bij je behandelaar terecht kunt. “Misschien hang je één, drie of acht keer aan de telefoon. Maar dat je uiteindelijk zelf beseft: eigenlijk kan ik het wel. Het lukt me zelf.” 

Wat zou de psych zeggen? 

Wanneer de therapie eenmaal écht is afgelopen, kan het volgens Brouwer helpen om jezelf in een lastige situatie af te vragen: wat zou mijn psycholoog nu zeggen? Welke vraag zou diegene stellen? 

Dat idee – dat een psycholoog niet voor altijd naast je blijft zitten, maar je wel iets kan meegeven – herkent Happinez-hoofdredacteur Alida Dijk. Toen ze rond haar dertigste overspannen raakte, speelde perfectionisme daarin een grote rol. Ze wilde alles tot in de puntjes geregeld hebben. 

Haar psycholoog probeerde dat perfectionisme niet zozeer weg te nemen. In plaats daarvan leerde ze haar onderscheid te maken tussen waar ze wel en geen invloed op had. “Als jij dat fijn vindt, mag je dingen zo regelen als je ze wilt regelen. Niets mis mee, maar leer vooral de dingen waar je geen invloed op hebt, los te laten.” 

Het doet denken aan de Circle of Influence van Stephen Covey: het onderscheid tussen zaken waar je invloed op hebt en zaken waar je die niet hebt. Voor Alida werd het vooral een praktisch hulpmiddel dat ze na haar therapie zelf kon blijven gebruiken. Het advies vond Alida destijds bijna té simpel. Juist daardoor bleef het hangen. Inmiddels komt de zin nog regelmatig bij haar terug. “Geen invloed op? Laat los!”

Onzeker ná therapie 

Dat de periode na therapie soms onzeker voelt, vindt klinisch psycholoog Christine Brouwer niet vreemd. Het doel van therapie is niet een worstelvrij leven. Het leven wordt er immers niet ineens overzichtelijker van omdat je een aantal maanden of jaren therapie hebt gehad. Er blijven ruzies, werkstress, slechte nachten, verdriet en dagen waarop je gewoon even niet weet wat je aan het doen bent. “Belangrijk is het vertrouwen in je eigen vermogen om daarmee om te gaan. Dat je beseft: ik ben niet gek, het leven is gewoon even ingewikkeld.”

Mentale EHBO  

Dat je na het stoppen met therapie even zoekende bent naar vertrouwen in jezelf, merkte ook Irene Smit, creative director van Flow Magazine. Toen zij na een jaar therapie stopte, voelde ze zich nog wankel. Ze werd daardoor juist extra alert op signalen van een mogelijke nieuwe burn-out. “Ik merkte dat ik een beetje met een handrem op ging leven. Ik was steeds bang dat ik weer burn-out zou raken en het niet door zou hebben.” 

Alleen: zo wilde ze helemaal niet leven. Daarom leerde ze iets anders: eerder herkennen wanneer het te veel wordt. Daarvoor maakte ze een Eerste Hulp Voor Jezelf-boekje. Daarin verzamelt ze signalen, dingen die haar helpen en zinnen die ze uit haar therapie heeft meegenomen. “Als mijn hoofd niet meer stopt, ga ik wandelen. Als ik heel moe ben, gooi ik mijn mobiel in een doosje. Als ik niet meer kan stoppen met trillen, zet ik een meditatie op.” 

Ook complimenten van vriendinnen, mooie plaatjes, knipsels en tips van de psycholoog kunnen erin. Het boekje is vooral bedoeld als een soort geheugensteuntje voor momenten waarop je zelf even minder helder kan denken.  

Stuur jezelf een voice note 

Wat helpt, is volgens auteur Kathelijn Hulshof om de dingen die je tijdens therapie hebt geleerd niet in een la te stoppen zodra de laatste afspraak voorbij is. Een signaleringsplan, dagboek, ademhalingsoefening of andere methode, kan ook daarna van pas komen. 

“Het is niet opeens klaar wanneer de sessies stoppen. Neem die tools uit therapie serieus mee.” Kathelijn houdt zelf bij hoe het met haar gaat. Niet om iedere mindere dag uitgebreid te analyseren, maar om te voorkomen dat één slechte dag voelt als bewijs dat alles weer misgaat. “Herstel is niet lineair. Het gaat met pieken en dalen.” 

Dat kan volgens haar met schrijven, maar net zo goed door te tekenen, wandelen of voice notes van jezelf op te nemen. Het doel is niet om jezelf voortdurend te monitoren, maar om patronen te leren herkennen. “Zoek iets wat voor jou werkt. En neem het jezelf ook niet kwalijk als het even niet goed gaat.” 

Zelfreflectie als nieuwe therapie? 

Na jaren therapie kan het verleidelijk zijn om ook na afloop ieder gevoel uitgebreid te onderzoeken. Kathelijn merkte dat ze daar zelf in kon doorschieten. “Ik wilde op een gegeven moment gewoon alleen maar met iedereen een soort groepstherapie doen, omdat ik alles helemaal wilde blijven uitpluizen. Want anders was ik bang dat het weer misging.” Maar juist dat voortdurende analyseren kan je gevangen houden in de therapiekamer, ontdekte ze. “Hierdoor geniet minder van het leven. En dat is zonde.” 

En als het toch weer minder gaat? 

Dat het na therapie weer eens minder gaat, betekent volgens Brouwer niet automatisch dat je terug bij af bent. Oude klachten kunnen in bepaalde periodes opnieuw opspelen. Denk aan grote veranderingen, stress of gebeurtenissen die iets ouds raken. Daarom kan het helpen om bij het afsluiten van de therapie alvast te bespreken: waaraan merk je dat het minder met je gaat? En wat doe je dan? 

Ook daar hoeft niet meteen een volledig nieuw therapietraject uit te volgen. Soms is een gesprek met de huisarts of praktijkondersteuner genoeg om weer even scherp te krijgen wat er speelt.  

Je kunt ook zelf een klein vangnet maken. Een terugvalpreventieplan helpt om alvast op papier te zetten: dit zijn mijn signalen, hier moet ik op letten en dit helpt me als het minder gaat. Online vind je verschillende voorbeelden, zoals dit terugvalpreventieplan van GGZ Eindhoven, dat je kunt gebruiken als inspiratie voor je eigen plan.

Nog even wiebelen 

De psycholoog zit straks niet meer op de rechterstoel en ik hoef niet meer elke woensdag op de linker. Dat is even wennen. Maar misschien is dat ook gewoon oké. Want, zoals Kathelijn schrijft, hoef je na therapie niet ineens een volledig ‘af’ mens te zijn. Je mag wiebelen. Je mag opnieuw zoeken. Je mag terugvallen. En je mag hulp vragen als dat nodig is. Je bent klaar met de sessies, maar nog niet met het leven en ook niet met jezelf.  

Dus wanneer ik mijn hersenen uren kan laten kraken over een vriendin die niet reageerde, sla ik mijn Eerste Hulp Voor Jezelf-boekje open en daar staat: uit je hoofd komen. En dus ruim ik eerst even de vaatwasser uit. En negen van de tien keer, wanneer ik bij het bestek aankom, blijkt de situatie toch minder groot dan dat ik ‘m in m’n hoofd maakte. En met het uitruimen besefte ik wat de psych dan tegen mij zou zeggen: je pakte de regie over je eigen gedachten.

Dit lezen anderen over therapie 

• Tatjana ging opnieuw in therapie: ‘Ik was overwegend gelukkig en toch ging het na verloop van tijd weer kriebelen’.
• Op deze plekken kun je snel (en gratis) terecht voor mentale hulp.
• Je hart luchten bij een chatbot: wat doet het met je (en je privacy)?.

Illustratie Maritza Lisa